Sun11172019

Last updateFri, 15 Nov 2019 9am

Font Size

Profile

Menu Style

Cpanel
Back You are here: Home Knjige i tekstovi ODABRANI TEKSTOVI UVOD U HISTORIJU I METODOLOGIJU TEFSIRA

UVOD U HISTORIJU I METODOLOGIJU TEFSIRA

Tefsir (od arapske riječi fesrun, rastumačiti, objasniti) je nauka koja se bavi tumačenjem Kur’ana. Uz tefsir spominje se i izraz te’wil kao njegov sinonim. Taberi je svoj komentar Kur’ana nazvao te’vilom (Džami’ul-bejani fi te’vili’l-Kur’an). Njega su u tome slijedili Nesefi i Bejdavi pa su i oni svoje komentare Kur’ana nazvali te’vilom. Zamahšeri, Ebu Ubejda i drugi jezikoslovci smatraju da te’vil ima isto značenje kao i riječ tefsir.

Kasnija ulema je tefsiru ipak dala šire značenje. Zasnovan na rivajetu (predaji), tefsir bi, po njima, bio ono što mi danas nazivamo tradicionalnim tumačenjem Kur’ana, dok bi te’vil, koji se zasniva na dirajetu (razumu), bio ono što se danas obično zove racionalnim tumačenjem Kur’ana, tumačenjem koje se zasniva na razumu, ličnom mišljenju i iskustvu.
Oba termina su spomenuta u Kur’anu:
“Oni ti neće nijedan prigovor postaviti, a da ti Mi nećemo odgovor i najljepše objašnjenje (tefsir) dati” (El-Furkan, 33).
“A tumačenje njihovo (te’vil) zna samo Allah” (Alu Imran, 7).
Tefsir je, kao i svaka druga nauka, imao svoj razvojni put. U prvim danima islama Muhammed (alejhi’s-selam) je bio jedini tumač Kur’ana. Poslije njegove smtrti Kur’an su tumačili njegovi drugovi, ashabi. Njihovo tumačenje po snazi dolazi odmah poslije Poslanikova tumačenja, jer su oni bili sudionici Objave i učenici Allahova Poslanika
Od Osmana ibni Affana se prenosi da je Poslanik, kada bi ashabima diktirao kur’anske ajete, istovremeno objašnjavao i njihovo značenje, pa se otuda njihovo tumačenje Kur’ana može uzeti kao i Poslanikovo tumačenje.
Među ashabima, tumačima Kur’ana najpoznatiji su bili četverica halifa iz grupe Hulefai-rašidina: Ebu Bekr, Omer, Osman i Alija, zatim Abdullah ibni Mes’ud, Abdullah ibni Abbas, Ubej ibni Ka’b, Zejd ibni Sabit, Musa el-Eša‘ri i Abdullah ibni Zubejr.
Među četvericom halifa po obimu predaje najviše se ističe Alija, koji je jednom prilikom, obraćajući se prisutnima, rekao: “Pitajte me o Kur’anu. Tako mi Allaha, nema nijednog ajeta a da ja ne znam kada je, gdje i zbog čega objavljen?” Ostala trojica halifa manje su zapaženi po obimu predaje. Razlog tome vjerovatno leži u činjenici što su oni ranije umrli (Sujuti, Itqan, II/186).
Najobimniji po predaji i najzaslužniji za naziv mufessira, tumača Kur’ana među ashabima je Abdullah ibni Abbas. On je od strane Poslanika dobio časni naziv “Terdžumanu’l-Qur’ani”. Poslanik se često molio Allahu riječima: “Bože, osposobi ga u poznavanju vjere i poduči ga u tumačenju (te’vilu) Kur’ana.” Omer, drugi halifa iz grupe Hulefai-rašidina, često se pozivao na Ibni Abbasa u tumačenju pojedinih kur’anskih ajeta.
Međutim, mnogo toga je pripisano Ibni Abbasu, posebno u vremenu dinastije Abbasija, što je nagnalo mnoge da posumnjaju u vjerodostojnost ovih predaja. Imam-i Šafija kaže da se samo oko stotinu predaja od Ibni Abbasa mogu prihvatiti kao vjerodostojne predaje.
Pored gore navedenih iz reda ashaba, tefsirom su se bavili još: Ebu Hurejre, Enes ibni Malik, Abdullah ibni Omer, Džabir ibni Abdullah i Aiša, supruga Allahova Poslanika.
Druga generacija poslije Poslanika, poznata u islamskoj terminologiju pod imenom tabi’uni, savremenici ashaba nastavila je rad na tefsiru. U njihovom vremenu formirane su tri tefsirske škole: mekkanska, medinska i iračka tefsirska škola. Najpoznatiji predstavnici mekanske tefsirske škole su: Mudžahid, Ata ibni Ebi Rebah, Ikrima, Seid ibni Džubejr i Tavus, učenici Abdullaha ibni Abbasa.

Među njima je, po ocjenama mnogih, Mudžahid bio najpouzdaniji u prenošenju hadisa. Od njega je Buhari u svome Sahihu zabilježio mnoge hadise. On je rodonačelnik racionalnog tumačenja Kur’ana. Taberi ga često navodi u svome tefsiru, ali se i kritički osvrće na neke njegove stavove. Na jednom mjestu je rekao da je Mudžahidovo mišljenje ništavno jer stoji u suprotnosti sa mišljenjem većine kojima se ne može pripisati laž. Dovoljan dokaz ništavnosti mišljenja Mudžahida je saglasnost većine da je ono pogrešno.
Najpoznatiji predstavnici medinske tefsirske škole su: Zejd ibni Eslem, Muhammed b. Ka’b el-Kurezi, Ebu’l-‘Alije i drugi. Svi su bili poznati učači Kur’ana, a među njima se posebno isticao Ebu’l-‘Alije i Zejd ibni Eslem, koji je u tumačenju Kur’ana primjenjivao i metod racionalizma. Svi su bili pouzdani i iskreni prenosioci hadisa. Ono što je preko njih putem predaje stiglo nalazi se u svih šest hadiskih zbirki koje su označene kao Kutubu’s-sitte.
Najpoznatiji predstavnici iračke tefsirske škole, koju je osnovao Ibni Mes’ud u Kufi, su: Alkame ibni Kajs, Mesruk, Amir Eš-Ša’bi, Hasan Basri, Murre Hamadani, Esved b. Jezid i Katada. Neki od njih su bili vrlo pouzdani, povjerljivi i odani (Alkama), drugi spadaju u najodabranije tabi’une (Esved b. Jezid), a treći su se toliko pročuli u tefsiru da su prozvani imamima u ovoj naučnoj oblasti (Mesruk). Među njima je bilo i pjesnika (Amir Eš-Ša’bi), pravnika itd.
Treća generacija poslije Poslanika je generacija tebei tabi’ina. To je generacija koja je sakupila građu iz tefsira i napisala prve tefsirske zbirke koje su kasnije bile izvor Taberiju i drugim mufessirima koji su poslije njega došli.
U ovom trećem razdoblju tefsira najpoznatiji mufessiri su bili: Sufjan ibni Ujejna, Veki’ ibni Džerrah, Šu’aba ibni Hadždžadž, Abd ibni Hamid, Abdurrezak ibn Hamam i drugi. Građa koju su oni sakupili odnosila se uglavnom na hadise kojima je Poslanik tumačio i objašnjavao neke šerijatske propise, derogirane i derogirajuće ajete i povode objave pojedinih kur’anski ajeta.
Poslije treće generacije tefsir se uglavnom razvija u više pravaca, među kojima su bili najvažniji tradicionalni tefsiri koji su bili strogo vezani za tradiciju. Svako tumačenje koje nije zasnovano na tradiciji, hadisu, smatrano je opasnim tumačenjem. Među naučnicima toga vremena bilo je i onih koji su odbijali da bilo šta kažu o tefsiru. Kufanac Abida ibni Kajs je odbio da kaže povode objave nekih ajeta. Svoj stav je obrazložio riječima: “Budi samo bogobojazan i čvrst u vjeri! Otišli su oni koji su poznavali povode objave kur’anskih ajeta!” Kada su od Asmeija zatražili da im objasni jedan kur’anski ajet, on je rekao: “Arapi kažu: Značenje ovoga je ovako. Ne znam da li se s time hoće to isto u Kur’anu i Sunnetu.”
Razloge ovom odbijanju treba tražiti u hadisima Allahova Poslanika u kojima stoji:
“Ko o Kur’anu kaže nešto po svom subjektivnom mišljenju neka se pripremi, mjesto mu je u vatri!”
“Ko tumači Kur’an po svom subjektivnom mišljenju pogriješio je pa makar i pravilno protumačio.”
Među tradicionalnim tefsirima valja spomenuti tefsir Taberija, Ibni Kesira, Jahjaa ibni Salama, Semerkandija, Begavija i Ševkanija koji su bili vrlo popularni i cijenjeni, naročito komentar Kur’ana Ibni Džerira koji je, prema ocjenama istočnih i zapadanih istraživača, od neprocjenjive vrijednosti.
Pored tradicionalnog prilaza Kur’anu u tefsiru se još od trećeg hidžretskog stoljeća susrećemo i sa pokušajima racionalnog tumačenja Kur’ana. Neki islamski istraživači stoje na stanovištu da je racionalno tumačenje Kur’ana zabranjeno, a neki opet smatraju da je racionalizam u tumačenju Kur’ana dozvoljen.
Valja napomenuti da racionalno tumačenje Kur’ana ne znači negiranje tradicije. Radi se samo o jednoj strožijoj ocjeni ove tradicije. Racionalno tumačenje Kur’ana mora da bude u skladu sa tradicionalnom egzegezom baziranom na vjerodostojnom tekstu. Ukoliko ovaj tefsir dođe u sukob sa vjerodostojnom tradicijom, onda on gubi i svojstvo valjanosti. Među najpoznatijim tefsirima racionalnog smjera su tefsiri Razija, Zamahšerija, Nesefija, Hazina, Ebu Hajjana, Bejdavija i Tefsiru’l-Dželalejni — Tefsir dvojice Dželala, Mehallija i Sujutija.
Pored tradicionalnih i racionalnih tefsira u tefsirskoj literaturi postoje i druga tefsirska djela kao što su npr. šerijatsko-pravna tumačenja Kur’ana, sufijski i razni sektaški komentari Kur’ana, a u novijem vremenu i naučna tumačenja i ona koja pozivaju na vraćanje vrelima islama, Kur’anu i Sunnetu, kao što je tefsir Sejjida Qutba.

autor: dr. Jusuf Ramić

Zbornik radova FIN-a, br.6. Sarajevo 2000.g.