Thu08222019

Last updateMon, 19 Aug 2019 10am

Font Size

Profile

Menu Style

Cpanel
Back You are here: Home Knjige i tekstovi ODABRANI TEKSTOVI Evlija Čelebija o Bošnjacima (1)

Evlija Čelebija o Bošnjacima (1)

Uvod

Zasigurno jedna od ličnosti koja je obilježila osmansku historiju XVII stoljeća, a time i bosansku historiju spomenutog razdoblja, jeste Evlija Čelebija, najznačajniji osmanski putopisac, pisac Sejahatname, a bez dvojbe i jedan od najvećih svjetskih putopisaca.


O njemu i njegovom Putopisu je 1815. godine Joseph von Hammer, austrijski diplomata i istaknuti osmanolog, kazao, između ostalog, i ovo:


I danas u osmanskoj književnosti postoji jedno statistički i geografski značajno djelo, koje dosad Evropi nije poznato čak ni po imenu. To se djelo ne može naći ni u knjižarama ni u javnim bibliotekama. Međutim, ono se može ubrojiti među najznačajnija djela turske književnosti. To je putopis Evlije Čelebije, učenog Turčina i praktičnog poslovnog čovjeka, koji je, gonjen stalnom ljubavlju za putovanja, u toku četrdeset godina prošao uzduž i poprijeko daleke zemlje Osmanskog carstva od vlade Murata IV do sultana Mehmeda IV, i u dubokoj starosti sastavio putopis i dnevnik svojih doživljaja.


Evlija je danas poznato ime, kako u svijetu, tako i kod nas. Da ironija bude veća, Evlija je poznatiji i proučavaniji na Zapadu, kome je posvećen manji dio njegovog Putopisa, dok je u muslimanskim zemljama, čije opise obuhvata većina njegovog Putopisa, proučavan, ali ne sa toliko žara koliko u zapadnom dijelu svijeta. Primjera radi, zadnji stručni članak o Evliji Čelebiji u Bosni je objavljen davne 1988. godine.


Stoga, zapitajmo se, koliko, ustinu, znamo o Evliji Čelebiji, posebice o njegovim putovanjima po Bosni i drugim bošnjačkim krajevima, njegovom službovanju kod uglednih Bošnjaka Osmanskog carstva, njegovim opisima građevina koje su naši zemljaci podizali u ime Božije širom Osmanskog carstva? U ovom radu mi imamo samo jedan cilj: predstavljanje Evlije Čelebije i njegovog odnosa sa Bošnjacima toga doba.


Evlijina biografija

Evlija ibn Derviš Mehmed Zilli, kako glasi njegovo puno ime, rođen je 1611. godine u imućnoj i uglednoj stanbulskoj porodici porijeklom iz Kutahije. Otac mu je bio starješina sultanovih zlatara. Mati mu je abhaskog porijekla i rodica je velikog vezira Melek Ahmed-paše, namjesnika u Bosni (1659-1660) i Rumeliji (1660-1662). Upravo zahvaljujući njemu Evlija će proputovati Bosnu i Ugarsku.


U rodnom gradu Evlija je pohađao osnovnu školu (mekteb), a onda medresu šejhu-l-islama Hamid-efendije, da bi na kraju 1636. godine bio primljen na Enderun, dvorski univerzitet, gdje je proveo dvije godine. Imao je dosta učitelja, od kojih posebno ističe Derviša Omer Pišuvaja, te Evliju Mehmed-efendiju, njegovog glavnog učitelja pred kojim je jedanest godina izučavao nauke, i naučio, između ostalog, napamet Kur'an i pravilno učenje Kur'ana na sedam kiraeta. Takođe, izučio je i zlatarski zanat od svog oca Derviš Mehmeda.


Evlija je, dakle, bio visoko obrazovan, kurra hafiz. Bio je i izvrstan karija (učač Kur'ana), što je i bio povod njegovog dolaska na dvorsko sveučilšte. No, Evlijina radoznala priroda mu nikad nije dozvolila da se skrasi na jednom mjestu; Prihvati se neke činovničke ili alimske pozicije i izgradi karijeru ili se pak upusti u detaljnije izučavanje nauka, tako da je već 1630. godine preduzeo prva putovanja - tada počinje da piše svoj Putopis, a od 1640. godine nalazimo ga skoro stalno u pokretu. Smrt ga je zatekla u Kairu 1682 ili 1685. godine, gdje se bio skrasio zadnjih godina svoga života, kompletirajući rukopis svoga putopisa koga je nazvao Sejahatnama.


Govorio je turski, arapski i perzijski jezik, a postoje indicije da je posjedovao pasivno znanje još nekoliko jezika. Volio je slobodan i nezavisan život, što ga je spriječilo da se skući i osnuje porodicu. Imao je izvrstan osjećaj za lijepo; Pa ne treba da čudi da je bio izvrstan kaligraf i crtač. Volio je pravdu, a mrzio nepravdu, te je imao običaj da sa ironijom i satirom izvrće poroke tadašnjeg osmanskog društva, koje je već pokazivalo elemente raspada. Poznavao je dosta uglednih i visokopozicioniranih ljudi svoga doba, među kojima i brojne Bošnjake (npr. Ibrahim-pašu Počiteljca), što mu je omogućilo da kao dio svite dotičnih osoba dosta proputuje, bude svjedok važnih historijskih događaja; pa čak i ratuje na strani osmanlijske u Vlaškoj, Moldaviji, Ukrajini; Poljskoj, Rusiji, Kavkazu, Iraku; Perziji. Tako u ratovima u Ugarskoj, Bosanskom ejaletu (osmanskoj Hrvatskoj, Slavoniji, Dalmaciji, Bosni, Hercegovini, Sandžaku), Kritu, Erdelju nalazimo ga zajedno sa bosanskim jedinicama. Treba spomenuti da se Evlija, pored službeničkih dužnosti, kao što su dužnosti mujezina i imama (kao kod Bošnjaka Silahdar Murteza-paše), nadzornika pokrivača (kisve) Kabe u Kairu (kao kod Bošnjaka Ibrahim-paše Počiteljca), glasnika (isto kod Bošnjaka Ibrahim-paše Počiteljca), poslanika (kao kod Bošnjaka Mehmed Suhrab-paše u Dubrovniku), vojnika (kao kod Bošnjaka Jusuf-paše Maškovića), sektrera i pouzdanika (kao kod Melek Ahmed-paše), bavio i trgovinom.


Proučavanje Evlije Čelebije i njegovog Putopisa u svijetu i kod nas

Malo je poznato da je Evlija ubrzo nakon svoje smrti bio zaboravljen, što i ne treba da čudi, s obzirom na sveopći raspad osmanskog društva. Takvo je stanje potrajalo sve do 1804. godine kada je Evliju ponovo "pronašao" već spomenuti Joseph von Hammer (1774-1856), tačnije pronašao prva četiri toma Putopisa. Isti je objavio prve dijelove iz Putopisa 1815. godine, a zatim i izdao skraćeni prijevod prva dva toma: prvi tom 1834. godine, odnosno 1848. godine, a drugi 1850. godine (Joseph von Hammer, Narrative of Travels in Europe, Asia and Africa in The seventeenth Century by Evliya Efendi, Oriental Translation Fund for Great Britain and Ireland, London, sv. 1 u dva dijela 1834, 1848, sv. 2, 1850). Od tada, intezivira se pročavanje života i djela Evlije Čelebije, pogotovo nakon izlaska svih deset svezaka Sejahatname na originalnom osmanskom turskom jezikom (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Ikdam, Istanbul, 1896-1900, sv. 1-6, Türk tarih encümeni kurumu, Istanbul, 1928, sv. 7-8, Ma'arif Vekaleti, Istanbul, 1935, sv. 9, 1938, sv. 10.), koje inače izlaze u dosta velikom vremenskom razmaku (1896-1938) i prilično amaterski obrađeno. To prvo izdanje Sejahtname poznato je pod imenom "istanbulska štampa".


Iza ovog prvog izdanja Sejahtname, odnosno nakon izdavanja istanbulske štampe, usljedile su brojne edicije na turskom jeziku. Međutim, pošto su sva ta izdanja bazirana na istanbulskoj štampi, a ne direktno na rukopisima Sejahtname, u naučnim krugovima se ne smatraju kao prava izdanja, već verzije prvog izdanja, odnosno verzije istanbulske štampe. U najpopularnije inačice spadaju:


- Reşat Ekrem Koçu, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, S. Lütfi Kitabevi, Istanbul, 1943-1951.
Zuhuri Danışman, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Zuhuri Danışman Yayınevi, Istanbul, 1969-1971.
- Nihal Atsız, Evliya Çelebi Seyahatnamesinden Seçmeler, Basım Tarihi, Istanbul, 1971-1972, Kültür Bakanlığı, Ankara, 1991.
- Tevfik Temelkuran-Necati Aktaş-Mümin Çevik, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Üçdal Neşriyat, Istanbul, 1978-1986.
- Refik Durbaş, Yedi İklim Dört Bucak, Arkadaş Kitaplar, Istanbul, 1977, Şakaname, Miliyyet Yayınları, Istanbul, 1983.
- Ismet Parmaksızoğlu, Seyahatname-Evliya Çelebi, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Istanbul, 1982-1984.
- Fahit İz-Gönül Alpay Tekin-Sinasi Tekin, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Harvard Üniversitesi Basımevi, Cambridge in Massachusetts, 1989.

Do danas, dijelovi Sejahatname su prevođeni na skoro dvadeset jezika, a broj radova koji se bave Evlijom Čelebijom i njegovom Sejahatnamom prelazi 700 (Dankoff- Tezcan, An Evliya Çelebi Bibliography). Dočim, i povrh svega toga, ni do dan-danas nemamo ni jedan prijevod cijele Sejahatname sa osmanskog turskog jezika na neki strani jezik.


Treba napomenuti da, uprkos svjetskoj slavi, ni do dan danas ne postoji biografska studija koja se podrobno bavima detaljima Evlijinog života, te mjestu Evlijinog života i djela u širem kontekstu osmanske historije. Doduše, postoje studije koje predstavljaju značajan doprinost na tom polju, kao što je klasičan pregled Evlijinog života i djela iz pera Baysuna (1947), te neke studije novijeg datuma, kao što su studije sljedećih pisaca: İlgürela (1995), Dankoffa (2002) , Kreisera (2005), Tezcana (2009). Veliki pomak na polju izučavanja Evlijine biografije predstavlja monografija Dankoffa (Robert Dankoff, Ottoman Mentality.The World of Evliya Çelebi, Brill, Leiden-Boston, 2006), koja, iako se prvenstveno bavi proučavanjem Evlijinog mentaliteta i pogleda na svijet, ipak ima i biografski karakter, te time predstavlja prvu Evlijinu biografiju u formi knjige. Treba spomenuti da je Dankoff, u saradnji sa Kreiserom, dao i najbolji prikaz bibliografije o Evliji Čelebiji (Materialien zu Evliya Çelebi II (uključuje: A Guide to the Seyahat-name of Evliya Çelebi and Bibliographie raisonnée, Brill, Leiden, 1992). S obzirom da je djelo napisamo prije dvadesetak godina, a da je broj bibliografskih jedinica koje se godišnje objavljuju o Evliji ogroman, autor je pristupio ažuriranju, tako da smo 2013. godine imali treće izdanje ove bibliografije o Evliji - ovaj put iz pera Dankoffa i Tezcana na stranici Univerziteta Bilken u Ankari (Roberta Dankoff-Semih Tezcan, An Evliya Çelebi Bibliography, www.bilkent.edu.tr/~ tebsite/evliya.pdf, 16.11.2013, 20:45).


Znanstveniji i ozbiljniji pristup Evliji Čelebiji u posljednjih 25 godina doveo je i do drugog izdanja Sejahatname. Ovo izdanje je publicirano u poznatoj turskoj izdavačkoj kući YKY (Yapı Kredi Yayınları), u periodu od 1996. do 2007. godine (Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları, Beyoğlu, İstanbul, 1996, sv. 1, 1999, sv. 2-3, 2001, sv. 4-5, 2002, sv. 6, 2003, sv. 7-8, 2005, sv. 9, 2007, sv. 10). Štampano je latiničnim pismom (prvo izdanje je štampano arapskim pismom), te predstavlja, za razliku od prvog izdanja, pravi naučni projekat na kome su radili sljedeći osmanisti: Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Zekerija Kuršun (Zekeriya Kurşun), Judžel Daglija (Yücel Dağli), Ibrahim Sezgin (Sezgın). Nedugo nakon izlaska drugog izdanja Putopisa, u razdoblju od 2009. do 2011. godine, objavljen je i prijevod (obrada) Putopisa na moderni turski jezik. Prevoditelji su bili Sejit Alija Kahraman i Judžel Daglija. Spomenuta izdavačka kuća zaslužna je i za izlazak više prijevoda na turski jezik djela Roberta Dankoffa koje se bave životom i djelom Evlije Čelebije.


S obizrom da se 2011. godine navršilo 400 godina od rođenja Evlije Čelebije, cijela ta godina je protekla raznim manifestacijama priređenim u njegovu čast, kako u svijetu, tako i u Turskoj. Dodatni podstrek svim tim događanjima bila je činjenica da je Evropsko vijeće proglasilo Evliju "jednom od 20 osoba koje čovječanstvu u XXI stoljeću pokazuju put, te da je UNESCO 2011. godinu proglasio godinom Evlije Čelebije. Kruna svih tih dešavanja 2011. godine bio je naučni simpozijum pod imenom "Međunarodni simpozijum o Evliji Čelebiji i njegovoj Sejahatnami povodom 400. godišnjice njegovog rođenja", koji je održan u Istanbulu, Bursi i Kutahiji od 25. do 29. septembra u organizaciji Turskog lingivističkog društva (Türk Dıl Kurumu). Ovaj naučni skup koji je okupio 60-ak naučnika iz cijelog svijeta, pored odavanja priznanja Evliji za njegov Putopis, predstavlja veliki napredak u daljem studioznijem proučavanju Sejahtname (Vidi o simpozijumu: Marta Andrić, Simpozij o Evliji Čelebiji, Scrinia slavonica, 12/2012, str. 377-380).


Evlijina Sejahtnama nije prošla neopaženo ni u našim znanstvenim krugovima. Stoga, nije trebalo dugo da prođe od izlaska prvih šestih svezaka Sejahatname (1896-1900), a da se i naši domaći pisci zainteresuju za Evlijin Putopis, poglavito za ona poglavlja koja opisuju naše prostore. Tako je Pavo Jazvo već 1902. godine preveo nekoliko odlomaka iz petog sveska koji se odnose na Hrvatsku i objavio ih u mostarskom tjedniku Osvit (Stjepan Al Jablanović Evlija Čelebi, Osvit, 5/1902, br. 66-70, 74-80, 82, 83, 85-87). Potom Dimitrije Čohadžić u Spomeniku Srpske akademije nauka objavljuje prijevod jednog dijela Evlijinih putovanja po našim zemljama (Dimitrije S. Čohadžić, Putopis Evlije Čelebije o srpskim zemljama u XVII veku, Spomenik SAN-a, 42/1905, str. 1-34), tj. putovanje od Edirna do Beograda, od Beograda do Sarajeva, od Banja Luke do Skoplja i od Novog Brda do Smedereva. Onda dolazi i prvi prijevod nekog Bošnjaka, pošto Sejfuddin Kemura u Glasniku Zemaljskog muzeja 1908. godine objavljuje prijevod svih onih poglavlja Evlijine Sejahatname koji se odnose na opis Bosne i Hercegovine (Sejfuddin Kemura, Iz Sejahtname Evlije Čelebije, Glasnik Zemaljskog muzeja u BiH, 20/1908, knj. 2, str. 183-202, knj. 3, str. 289-342). Isti autor je kasnije (1916) u svojoj zbirci turskih izvora za istoriju Prvog srpskog ustanak donio u skraćenom prijevodu Evlijine opise nekih mjesta Bosne, ali i Srbije (Višegrad, Rudo, Novi Pazar, Čajniče, Pljevlja, Foča, Prijepolje, Užice, Beograd, Avala) (Ibid., Prvi srpski ustanak pod Karađorđem od godine 1219/1804 do godine 1279/1862, Sarajevo, 1916, str. 167, 177, 181, 185, 186, 207, 208, 341, 366, 397). Nažalost, gore spomenuti prijevodi, i pored toga što su prijevodi sa originala, ne zadovoljavaju stručne kriterije, pošto nisu opskrbljeni potrebnim komentarima i napomenama.

Onda se u Godišnjici Nikole Čupića (1910-1912) pojavljuje prijevod Jovana Radonića, koji sadrži opise mnogih jugoslovenskih krajeva, kao i opise mađarskih krajeva koji su bili nekada naseljeni Bošnjacima, ali i potrebne komentare i napomene u kojima je izvršeno lociranje određenih geografskih imena i identificiranje izvjesnih ličnih imena (Jovan Radonić, Putovanja Evlije Čelebije po srpskim i hrvatskim zemljama, Godišnjica Nikole Čupića, 29/1910, str. 33-101, 30/1910, str. 259-291, 31/1912, str. 233-297). No, s obzirom da nije pitanju izravni prijevod sa originala, već sa mađarskog prijevoda autora Imrea Karacsona, koji se i sam nije mnogo trudio da dešifruje geogafske nazive, pogotovo one koji su posljedica brojnih štamparskih grešaka u originalu, Radonićeva obrada je puna grešaka. Nakon desetak godina zastoja, pojavljuje se prijevod svih dijelova iz pete knjige Sejahatname vezanih za jugoslovenske krajeve iz pera Mehmed Remzi Delića (1921-1922), objavljen u nastavcima u sarajevskom nedjeljniku Domovina (Mehmed Remzi Delić, Iz putopisa Evlije Čelebije, Domovina, 2/1921, br. 43-125, 3/1921, br. 12-61), a mnogo kasnije (1948) republiciran kao jedan članak (Ibid., Istoriski časopis Istriskog instituta Srpske akademija nauka, 1/1948, 105-131). Time su prevedeni neki djelovi koji nisu dotada bili prevođeni (npr. sjeverna Dalmacija). Zatim imamo parafraziranje Evlijinog opisa Sarajeva koje nam donosi Alija Kadić (1927) u listu Gajret (Alija Kadić, Sarajevo prije 270 godina (po Evliji Čelebiji), Gajret 11/1927, br. 7, 8), pa prevodilački rad Gliše Elezovića objavljen u Glasniku Jugoslovenskog profesorskog društva (1931), Glasniku Istoriskog društva u Novom Sadu (1931), Beogradskim opštinskim novinama (1932), Zborniku Skopskog naučnog društva za istoriju Južne Srbije i susjednih oblasti (1935) i Istorijskom časopisu Istoriskog instituta SAN-a (1948). Iako predstavlja napredak, s obzirom na dotadašnje prijevode, ipak ima dosta grešaka, prouzrokovanih uglavnom nedovoljnim autorovim poznavanjem islama i islamske kulture i civilizacije (Gliša Elezović, Iz putopisa Evlija Čelebije, Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu, 4/1931, str. 308-314, 455-460; 5/1932, str. 79-86; 6/1933, str. 351-355; 7/1934, str. 304-311; 8/1935, str. 101-111; Ibid., Evlija Čelebija o Beogradu, Beogradske opštinske novine (BON), 50/1932, br. 1, str. 45-55; Ibid., Povratak Evlija Čelebije iz Erdelja u Beograd. Njegov opis grada Avale, BON, 50/1932, br. 7, str. 448-450; Evlija Čelebija o Skoplju, Zbornik Skopskog naučnog društva za istoriju Južne Srbije i susjednih oblasti, 1935, sv. 1, str. 311-325; Ibid., Iz putopisa Evlija Čelebije, Istorijski časopis Istoriskog instituta SAN-a, sv. 1, 1948, str. 105-131). Elezović objavljuje i članak (1931), u kojem na osnovu podataka iz Sejahatname dao pregled Evlijine biografije (Ibid., Evlija Čelebija (svetski putnik i putopisac), Srpski književni glasnik, 34/1931, br. 7, str. 515-528). Inače, ovo je prvi samostalni članak kod nas koji tretira njegovu biografiju. Negdje kad je Elezović započinjao svoj prevodilački rad, Fehim Spaho objavljuje dva članka: u prvom donosi prijevod Evlijinog opisa vilajeta Zrinskog, dok se u drugom osvrće na "Hrvate" u Sejahtnami (Fehim Spaho, Evlija Čelebija kod Zrinskog, Napredak, kalendar za 1932, str. 58-66; Ibid., Hrvati u Evlija Čelebijinu putopisu, Hrvatsko Kolo, 13/1932, str. 41-50). Zanimljivo kako Spaho pokušava da dokaže da Evlija pod bošnjačkim jezikom i jezikom bošnjačkog naroda misli na hrvatski jezik.


Pedesetih se, konačno, pojavljuje i kompletan prijevod svih onih dijelova Sejahtname koji govore o južnoslovenskim krajevima (1957), djelo Hazima Šabanovića, jednog od naših najistaknutijih orijentalista (Evlija Čelebi, Putopis.odlomci o jugoslavenskim zemljama, Svjetlost, Sarajevo, 1957 [Prikazi:Hasan Kaleši u Prilozi za orijentalnu filologiju, 10-11/1960-61, str. 295-297; Hasan Brkić u Geografski Pregled 3/1959, str. 132-134]). Djelo je popraćeno izvrsnim komentarom kroz koji je ispravljena većina grešaka i rješena glavnina problema koji su se protezali od samih početaka prevođenja Sejahatname kod nas. U uvodu, prije teksta prijevoda sa komentarom, Šabanović je u 50-ak stranica obradio biografiju Evlije i njegov putopis, uz osvrt na dotadašnje proučavanje Elvije kod nas i u svijetu. Prijevod je doživio još dva kompletna izdanja (1967, 1979), a 1999. godine izlazi kao posebna knjiga samo dio koji govori o Bosni (Evlija Čelebija o Bosni i Hercegovini, Sejtarija, Sarajevo). Šabanovićev prijevod je umnogome olakšao proučavanje Čelebije i njegovog putopisa, naročito za autore koji nisu vični osmanskom turskom jeziku. Takođe, omogućio je po prvi put cjelokupni uvid u Evlijina putovanja po bivšoj Jugoslaviji. Stoga, u nastavku našeg rada, često ćemo se pozivati na ovaj prijevod. Šteta što je Šabanović stao na tome, te nije preveo i neke druge djelove Sejahtname, pogotovo one vezane za Ugarsku, koji imaju veliku važnost za proučavanje migracija bošnjačkog stanovništa, budući da je bilo dosta ugarskih gradova gdje su Bošnjaci bili većina prije kobnog Velikog bečkog rata (1683-1699).


U nastavku ćemo ukratko spomenuti radove koji se tiču Evlije i njegovog putopisa, a koji su objavljeni od pedesetih godina XX stoljeća do danas na BHS jeziku: Hazim Šabanović, Natpis na Kasapčića mostu u Užicu i njegov autor pjesnik Džari Čelebi, Prilozi za orijentalnu filologiju, 1/1950, str. 156-161; Ibid., Evlija Čelebi, Enciklopedija Jugoslavije, III, 1958, str. 280-281; Gliša Elezović, Veštica u Čal‘k Kavaku u Bulgarskoj.Priviđenje ili obmana Evlije Čelebije, Zbornik radova SANU, Etnografski institut, 2/1951, str. 109-117; Nedim Filipović, Evlija Čelebija, pisac najstarijih putopisa o Bosni i Hercegovini, Oslobođenje, 9/1952, br. 1811, str. 4; Mehmed Mujezinović, Obnova natpisa na Sokolovićevu mostu u Višegradu, Naše starine, 1/1953, str. 183-188; Ibid., Autogram Evlije Čelebije u trijemu džamije Aladže u Foči, Naše starine, 4/1957, 291-293; Ibid., Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine, II, Sarajevo, str. 32-33, 37, 38, 117; Ibid., Dva autograma Evlije Čelebije u Foči iz 1047 (1664) godine, Glasnik Vrhovnog Islamskog Starješinstva u SFRJ, 44/1981, br. 44, str. 433-437; D. Nešković, Evlija Čelebija o našem kraju, Polimlje, 7/1959, str. 219-222; Branislav Durdev-Milan Vasić, Jugoslavenske Zemlje pod turskom vlašću (do kraja XVIII stoljeća), Zagreb, 1962; Olga Zirojević, Beleške Evlije Čelebije o naseljima na putu od Beograda do Budima u svetlu savremenih izvora, Istorijski Časopis, 24/ 1977, str. 161-175; Enver Mehmedbegović, Evlija Čelebija ponovo među nama, Svjetlost, Sarajevo, 1982; Ašk Gaši, Tekije i tarikat u Putopisu Evlije Čelebije, Islamska misao, 7/1985, str. 20-26; Verena Han, Prilog Evlijinoj netačnosti, Zbornik posvećen na Boško Babić 1924-1984, Posebni izdanja III, Prilep, 1986, str. 251-253; Ibid., Putopisne beleške Evlije Čelebije, kao izvor za istoriju umetnosti Balkana, Gradska kultura na Balkanu, Beograd, 1988, str. 87-104.


Iako je od 50-ih, pogotovo nakon Šabanovićevog prijevoda, Evlija Čelebija bio nešto više zaokupio pažnju naših pisaca, to se drastično mijenja krajem 80-ih do te mjere, da je zadnji članak o Čelebiji objavljen kod nas u Bosni bio članak Behidtudina Šehapija iz davne 1988. godine i to na makedonskom jeziku (Behidtuin Šehapi, Evlija Čelebi i drugi patepisci vo Skopje, Takvim Sarajevo, 1988, str. 45-55). Mnogo bolje stanje nije ni u zemljama u okruženju. Doduše, ima nekoliko radova domaćih ljudi, ali su oni objavljeni van bivše Jugoslavije i to na engleskom ili turskom jeziku, kao što je rad naše Amine Šiljak-Jasenković (Amina Šiljak-Jasenković, Seyyahların Aynası: Saraybosna u Akçay, ed., str. 217-227). Znači, trebalo je da prođe čitavih 35 godina da neko napiše rad na temu Evlije Čelebije i njegove Sejahatname na BHS jeziku?!


Bilo kako bilo, nadamo se da će život Evlije i njegov putopis naći svoje zasluženo mjesto u našoj historijskoj znanosti, te da ćemo uskoro imati u najmanju ruku prijevod djela Sejahatname koji govori o Bošnjacima u Ugarskoj.


Pregled sadržaja Sejahatname

Evlijin Putopis ili Sejahatnama, kako glasi njegov originalan naziv, ima deset tomova u kojima se nalazi opis zemalja i mjesta koje je proputovao kao i opis onoga što je on na tim putovanjima vidio, čuo, doznao i doživio. Stoga, možemo reći da Sejahtanama predstavlja i svojevrsnu autobiografiju Evlije. U nastavku donosimo kratak sadržaj njegove Sejahatname, u kojem ćemo se posebno osvrnuti na većinu, ali ne na sve dijelove koje govore o Bošnjacima, jer tih dijelova, zaista je mnogo.


1. knjiga: Istanbul i okolina (1630). Inače, Evlijin podroban i živopisan opis Istanbula smatra se najprezicnijim i najdragocenijim za historijsku nauku - skoro da nema zdanja, koje je tada postojalo, a da ga Evlija nije opisao. Tako je opisao i skoro sve građevine naših Bošnjaka koje su do njegovog doba napravljene u prijestolnici Carstva. Sljedeće građevine znamenitih Bošnjaka su podignute u Istanbulu do 1630. godine: čaršija od 265 dućana, džamija, dvije medrese, biblioteka, mahkema, mekteb, dva hamama, karavan-saraj, imaret, česma, sebilj, tekija i turbe Mahmud-paše Abogovića; džamija i hamam Gazi Ishak-paše; džamija, mekteb, imaret i dućani Kara Nišandži Davud-paše Bogojevića u Uskudaru; tri džamije, medresa, mekteb, tekija, karavan-saraj, imaret, česma i turbe Hadum Ali-paše Bošnjaka; hamam, mekteb, stambeni objekti, bašče, imareti, 17 dućana, 19 skladišta, bozahana i drugi vakufi Gazi Jahja-paše Skopljaka; dva mekteba Gazi Čoban Mustafe-paše Bošnjaka - jedan u Galati, drugi u Bogazkesenu (Boğazkesen); turbe Mustafa-paše Pljake; dvije džamije, mesdžid, tekiju i i saraj Ibrahim-paše Požeganina Bošnjaka (najveća osmanska palata ikada napravljena, John Freely, A History of Ottoman Arhitecture, 216); turbe Deli Husrev-paše Sokolovića; džamija, medresa, mekteb, hamam, šadrvan, saraj i turbe Sinan-paše Opukovića; džamija, medresa, hamam, dućani i druge zgrade Hajdar-paše Haduma; džamija, medresa, mesdžid, biblioteka, dva hamama, dva karavan-saraja, dva hana, dućani, skladišta, tri saraja, šadrvan, dvije česme i turbe Rustem-paše Opukovića; dvije džamije, medresa, četiri mekteba, hamam, bunar, turbe i druge građevine Ibrahim-paše Haduma; džamija, medresa, tri saraja, česma, karavan-saraj i turbe Semiz Ali-paše Pračića; dva saraja, dva karavan-saraja i turbe Mehmed-paše Perteva; džamija, medresa, mekteb, tekija, hamam i turbe Mehmed-paše Pijalea; dvije džamije, dvije medrese, mesdžid, daru-l-kurra, hamam, nekoliko šadrvana, česma, tekija, pet saraja, dućani i turbe Mehmed-paše Sokolovića; džamija, dvije medrese, česma, saraj, dućani i turbe Mahmud-paše Zala; dva saraja, džamija, medresa, daru-l-hadis, daru-l-kurra i imaret Sofi Mehmed-paše Bosnalije; turbe Lala Kara Mustafe-paše Sokolovića; džamija Halil-paše; medresa, biblioteka, mekteb, sebilj, tri česme, četiri saraja, dućani i turbe Kodže Sijavuš-paše Kanjižanina; turbe Kodža Sijavuš-pašinih sinova; turbe i vakufi Gazi Damad Ibrahim-paše Novošeherlije Bošnjaka (jedno od najvrijednijih djela osmanske arhitekture, Freely, 229); turbe Lala Mehmed-paše Sokolovića; džamija i turbe Ahmed-paše Haramije Dugalića ???; saraj Derviš Mehmed-paše Sokolovića; dućani, medresa, biblioteka, mekteb, sebilj i turbe Murat-paše Kujudžija; džamija, medresa, biblioteka, daru-l-kurra, sebilj i česme Hafiz Ahmed-paše Haduma i dr.


Zanimljivo je za spomenuti da mjesna zajednica u istanbulskom gradskom okrugu Bahčelievler (Bahçelievler), gdje se i danas nalazi jedan od Sijavuš-pašinih saraja, nosi ime Sijavupaša (Siyavuşpaşa, 85 000 st.).


U ovoj knjizi se nalazi i vrijedna hronika Osmanske države od Mehmeda Fatiha (1451-1481) do Mehmeda IV (1648-1687) (I, 210-300). To je doba dominacije bošnjačkih velikih vezira, te time obuhvata i doba 23 bošnjačka velika vezira: Mahmud-paše Abogovića, Ishak-paše, Ahmed-paša Hercegović, Ali-paše Haduma, Hadum Sinan-paša Borovinića, Ibrahim-paše Požeganina Bošnjaka, Damad Rustem-paše Opukovića, Semiz Ali-paše Pračića, Tavil Mehmed-paše Sokolovića, Lala Kara Mustafa-paše Sokolovića, Kodže Sijavuš-paše Kanjižanina, Damad Ibrahim-paše Novošeherlije Bošnjaka, Javuz Ali-paše Malkoča Bošnjaka, Lala Mehmed-paše Sokolovića, Derviš Mehmed-paše Sokolovića Bošnjaka, Murat-paše Kujudžija, Dilaver-paše, Kara Davud-paše, Gazi Ekrem Husrev-paše Sokolovića Bošnjaka, Topal Redžep-paše, Salih-paše Nevesinjca, Sari Ahmed-paše Tarhondžu.


2. knjiga: Na samom početku druge knjige nalazi se opis Burse, pri čemu je Čelebija opisao i naredne zgrade naših Bošnjaka: Fidan Han i džamiju Mehmed-paše Abogovića; karavan-saraj Semiz Ali-paše; te neke džamije koje će kasnije obnoviti naš alim Ibrahim ef. Altiparmak. U Bursi su postojale i zadužbine Gazi Ishak-paše.


Nakon kratke ekskurzije do Burse, Evlija se vraća u Istanbul. Onda slijedi opis Izmita, pa ponovo povratak u Istanbul, potom odlazak na novi put: Eregli (Ereğli), Sinop, Samsun, Trapezunt (Trabzon). Tokom ovoh putovanja, Evlija je opisao, između ostalog, kompleks Mehmed-paše Perteva u Izmitu (džamija, medresa, mekteb, hamam, česma, šadrvan, imaret, karavan-saraj, dućani); džamiju Halil-paše u Eregliju na Crnom moru.


Poslije Anadolije, slijedi put u Gruziju (Đurđistan), Abhaziju, vojna protiv Azova, Krim (1640/41), zauzimanje Azova (1641), pa povratak u Istanbul (1642). Nakon trogodišnje pauze, slijedi opis početka kandijskog rata (1645), kada se Evlija u aprilu našao pod komandom Kodža Silahdar Jusuf-paše Maškovića, Bošnjaka porijeklom iz Šujice kod Duvna, i to prilikom Jusuf-pašinog zauzimanja glavnog kritskog grada Kaneje. Evlija je pun riječi hvale za Jusuf-pašu Mačkovića. Tako ga na više mjesta naziva Jusuf-paša, osvajač Hanje (Kaneja) (Putopis, 189), a kad je prolazio kroz Šujicu nije zaboravio da spomene da je Jusuf-paša porijeklom iz nje (Putopis, 136).

Iz kandijskog rata Evlija se vratio u Istanbul u novembru 1645. godine (II, 160 i d.). Zatim dolazi putovanje po skoro cijeloj Anadoliji (1646) - Izmit-Sapandža (Sapanca)-Hendek-Bolu-Amasija (Amasya)-Niksar-Erzurum. Evlija je tada posjetio, između ostalog: džamiju, imaret, karavan-saraj i hamam Rustem-paše Opukovića u Sapandži; bezistan Rustem-paše Opukovića u Erzerumu; džamiju i most (Karaz Köprüsü) Ali-paše Temerruda u Erzurumu; džamiju, imaret i česmu Lala Kara Mustafe-paše Sokolovića u Erzerumu; džamiju i hamam Murat-paše Kujudžija u Erzerumu.


Nakon Erzuruma, slijedi opis Hasan Kale (Hasankal'a), Nahičevana, Tebriza i azerbejdžanskog dijela današnjeg Irana, Azerbejdžana, pohod na Gruziju, Derbent, Tiflis, zimovanje u Erzurumu (1647), Kars, Erzurum, Bajburt, Mingrelija u Gruziji, Erzurum. Evlija je na ovom putovanju posjetio, između ostalog, 9 česmi Ali-paše Temerruda u Hasan Kali; džamiju Lala Kara Mustafe-paše u Tiflisu, te džamiju istog paše u Karsu.


Potom, druga knjiga govori o ustanku anadolskog namjesnika - Ali-paše Varvara, našeg Bošnjaka. Tu je Evlija kao očevidac ostavio mnoge važne podatke o ranoj fazi i karakteru ustanka, o bošnjačkom porijeklu Ali-paše, njegovoj ličnosti, njegovom porazu i smaknuću od Ibšir Mustafe-paše (Seyahatname II, 443-458) 1648. godine. Pošto mu umire otac (1648), Evlija se vraća u Istanbul putem Erzindžan (Erzincan)-Merzifon- Čorum (Çorum)-Ankara-Gebze-Istanbul. Evlija je na putu opisao, između ostalog, hamam Ali-paše Temerruda u Čorumu; Čengel Han Rustem-paše Opukovića u Ankari; džamiju, bezistan i han Mahmud-paše Abogovića u Ankari; građevinsku cjelinu Čoban Mustafe-paše Bošnjaka u Gebzi kod Izmita (džamija, turbe, medresa, sunčani sahat, šadrvan, tekija, karavan-saraj, han, imaret, musafirhana, hamam, saraj, biblioteka). U Evlijino doba, Kara Ibrahim-paša Počiteljac je podigao česmu u Gebzi.


Po Evlijinom povratku u Istanbul, izbija pobuna protiv sultana Ibrahima Delija (Deli u prijevodu znači Ludak). Takav hal nije godio Evliji, pa stoga odlazi u službu, između oktobra i avgusta, kao glavni mujezin tadašnjeg namjesnika Damaska, Silahdar Murteza-paše, Bošnjaka porijeklom iz Bosne (Seyahatname II, 471 i d.). U službi Murteza-paše Evlija je proputovao značajne krajeve Šama, odnosno Sirije i Palestine. Na samom kraju knjige nalazi se početak opisa puta Istanbul-Damask, tačnije samo kratke dionice od Istanbula do Uskudara.


3. knjiga: Prva polovina treće knjige je posvećena dvogodišnjoj Evlijinoj službi u sviti Bošnjaka Silahdar Murteza-paše (Seyahatname III, 1-254). Knjiga počinje opisom puta od Uskudara do Damaska: Hersek-Iznik-Jenišehir (Yenişehir)-Sogut (Söğüt)Eskišehir (Eskişehir)-Bolvadin-Akšehir (Akşehir)-Ilgin (Ilgın)-Konja (Konya)-Eregli (Ereğli)-Pajas (Payas)-Iskenderun-Antakija (Antakya)-Hama-Homs (Humus)-Damask (Şam). Evlija je tom prilikom opisao i sljedeće: Hersek, grad koji je osnovao Ahmed-paša Hercegović, kao i njegove zadužbine u njemu - džamiju, medresu, mesdžid, tekiju, dva hana, imaret, hamam, česmu, turbe, čaršiju od 70 dućana itd; kompleks Čobana Mustafa-paše Bošnjaka u Eskišehiru (džamija, medresa, mekteb, tekija, česma, šadrvan, musafirhana, dva karavan-saraja, imaret, kuhinja (mutvak), pekara, dom za nemoćne i još neki pomoćni objekti); džamiju Rustem-paše Opukovića u Bolvadinu; kompleks Lala Kara Mustafe-paše Sokolovića u Ilginu (džamija, medresa, biblioteka, mekteb, tekija, musafirhana, imaret, hamam, šadrvan, karavan-saraj, kuhinja, konjušnica, bezistan, čaršija, ostava za drva i drugi objekti); turbe Hurem-paše u Konji; karavan-saraj Rustem-paše Opukovića u Eregliju kod Karamana; kompleks Mehmed-paše Sokolovića u Pajasu (džamija, medresa, mekteb, hamam, dvije česme, čaršija od 48 dućana, han, musafirhana, imaret, most i drugi popratni objekti); građevinsku cjelinu Lala Kara Mustafe-paše Sokolovića u Damasku - džamiju, tekiju, tri hana, dva bezistana, imaret i hamam (predstavljaju prve osmanske vezirske vakufe u Damasku). Treba spomenuti i karavan-saraj Rustem-paše Opukovića u Akbijiku (Akbıyık) kod Jenišehira, te džamiju bošnjačkog alima Fadlullaha Bošnjaka (el-Busnevi) u mjestu El-Hasudijja kod Damaska i dućane istog u Damasku.


Evlija je onda posjetio Tir (Sur), Jafu (Yafa), Akku, Safed, područje Mrtvog mora, Ramlu (Ramle), Gazzu, Kunejtiru pa se ponovo vratio u Damask. Evlija je tokom puta opisao, između ostalog, tvrđavu Pašin dvorac (Kasr el-baša) u Gazi i džamiju u njoj, koji su djelo Ahmed-paše Rizvanovića Sokolovića; hamam Es-Sumare, Han ez-Zejt i Suk ez-Zeheb (Trg zlata), koje je obnovio spomenuti Ahmed-paša Rizvanović; Veliku džamiju u Gazzi, koju je obnovio Musa-paša Rizvanović Sokolović; sebilj Behram-paše Sokolovića u Gazzi; druge građevine u Gazzi i Palestini koje su podigli ili obnovili pripadnici bošnjačke dinastije Rizvanović; džamiju i imaret Lala Kara Mustafe-paše Sokolovića u Kunejtiri.


Treba spomenuti i tvrđavu Han Junus u blizini Gazze koju je obnovio Javuz Ali-paša Malkoč Bošnjak 1604. godine, te da je Behram-paša Sokolović za izdržavanje kompleksa Behramije u Halepu bio uvakufio dva maslinjaka u selu Demre kod Gazze, te jedan maslinjak u predrađu Gazze.


Kada Murteza-paša biva premješten za valiju u Sivas (centralna Anadolija) Evlija odlazi s njim (1650). Tom prilikom posjećuje Halep, Urfu, Haran (Harran), Meraš (Meraş), Čermik (Çermik), Kajseri (Kayseri), Elbistan, te dolazi u Sivas. Evlija je u putu, opisao i sljedeće građevine naših Bošnjaka: Husreviju (džamija, dvije medrese, tekija, turbe Husrev-pašine žene i sina Kurd-bega, šadrvan, hamam, imaret, veliki han sa musallom i sebiljom, musafirhana, bazar, dućani, magacini, stambene građevine i mnogi drugi objekti), vakif Husrev-paša Sokolović; Behramiju (šadrvan, sebilj, hamam, imaret, mekteb, džamija, karavan-saraj, dva suka, kasirija), vakif Behram-paša Sokolović; veliki han Kurd-bega Sokolovića u Halepu; Džumruk han Behram-paše Sokolovića u Urfi (nekadašnja Edesa); hamam Behram-paše Sokolovića u Čermiku; česme Ali-paše Temerruda u Sivasu; han i hamam Behram-paše Sokolovića u Sivasu; Treba naglasiti da Husrevija u Halepu predstavlja najraniji osmanski spomenik u Halepu, te prvi značajniji arhtitektonski poduhvat poznatog mimara Sinana, završen 1546. godine.


U Šamu je postojalo još dosta vakufa naših Bošnjaka: vakuf Mehmed-paše Sokolovića u Halepu; džamija i imaret Lala Kara Mustafe-paše Sokolovića u Menazir el-Džirf kod Halepa; dva mlina Behram-paše Sokolovića: jedan na rijeci Kuvekj (Halepska rijeka) u blizini Han Tumana kod Halepa, drugi na rijeci nahije Džellab u kadiluku Reha; brojni vakufi Deli Husrev-paše Sokolovića - četiri dućana u Antepu (Gaziantep, jugoist. Anadolija), po mlin u selu Tudel i selu Mearna na rijeci Sadžur kod Antepa, tri mlina i bašča na rijeci Sarudž kod Antepa, obradive površine u kadiluku Antep, mlin u selu Haris kod Menbidža (pokrajina Halep) na rijeci Sadžur, obradiva zemlja u nahijama Džebbul kod Bejsana u Palestini i Džebel Sem'an kod Halepa, zemlja u kadilucima Antakija i Harim kod Idliba, te nahijama Dževm i Azaz kod Halepa, mlin u selu Hilane kod Halepa, veliki broj obradivih površina, bašči, mlinova i sela na rijeci (teče od sjevernog Libana, pa kroz Hamu i Antakiju do Sredozemnog mora) itd.


Po svrgnuću Murteza-paše (jul 1650.) Evlija se vraća u Istanbul preko Iskiliba - time se završava njegova služba kod našeg paše.


Onda Melek Ahmed-paša, već spomenuti Evlijin rođak, dolazi na mjesto velikog vezira i Evlija u njegovoj službi boravi u Istanbulu. U narednih 12 godina vidimo ga, uglavnom, u službi Ahmed-paše. Kada je Ahmed-paša smijenjen (1651) i postavljen za valiju prvo u Silistriju (Silistre), a onda u Oziju (Özi), Evlija ga prati: Istanbul-Bujukčekmedže (Büyükçekmece)-Silivri-Čorlu (Çorlu)- Burgaz-Ajtos (Aydos)-Provadija (Pravadı)-Šumen (Şumnu)-Razgrad (Hezargrad)-Ruse (Rusçuk)-Nikopolj (Nikebolu)-Silistrija (Silistre).


Evlija je na tim putovanjima opisao i sljedeće građevine: džamiju, most, musafirhanu, karavan-saraj Mehmed-paše Sokolovića u Bujukčekmedži kod Istanbula; džamiju Rustem-paše Opukovića u Silivriju; most Mehmed-paše Sokolovića u Čorluu kod Tekirdaga; hamam i druge vakufe Jahja-paše Skopljaka u Šumenu; karavan-saraj, preko 100 dućana, skladišta, stambene objekte, konjušnice i druge vakufe Jahja-paše Skopljaka u Nikopolju; džamiju Ibrahim-paše Požeganina u Razgradu.


Sljedeća sela su bila vakuf Ibrahim-pašine džamije: Hasanlar (Gecovo kod Razgrada), Sofular (Bogomilci kod Samuila, pokrajina Razgrad), Inebegči (Inebegçi, Inebey, Stražec kod Razgrada), Dešterak (Deşterak, Jasenovec kod Razgrada), Ada (Ostrovo kod Zaveta, pokrajina Razgrad), Kajadžik Pinari (Kayacık Pınarı, danas dio Razgrada) i Dubrava (Dıbrava, kod Razgrada). U Evlijino doba, Kara Ibrahim-paša Počiteljac je sagradio česmu u Čorluu.


Postavljenjem Ahmed-paše na mjesto valije Rumelijskog ejaleta u decembru 1652. godine, Evlija, kao njegov službenik, ima priliku da detaljnije opiše određene južnoslavenske krajeve, tačnije Bugarsku sa Sofijom: Silistrija- Hadžioglu Pazardžik (Hacioğlu Pazarcık)-Balčik (Balçık)-Mangalija-(Mankalya)-Kostanca (Köstence)- Plovdiv (Filibe)-Tatar Pazardžik (Pazarcık)-Sofija (Sofya). Time se Evlija indirektno već dotiče Bošnjaka, pošto su Bošnjaci u Srbiji, Makedoniji i dijelom Bošnjaci Kosova (dio kosovskih Bošnjaka je organizaciono pripadao Bosanskom ejaletu) administrativno bili dio Rumelijskog sandžaka. Evlija je, putujući po Bugarskoj, opisao je i sljedeće građevine: džamiju Mahmud-paše Abogovića u Plovdivu; karavan-saraj Ibrahim-paše Požeganina u Tatar Pazardžiku; džamiju, medresu, han i sebilj Mahmud-paše Abogovića u Sofiji; bezistan, hamam, česme, vodovod, preko 150 dućana, stambene objekte i druge vakufe Jahja-paše Skopljaka u Sofiji; džamiju (danas crkva Sedam svetaca), medresu, biblioteku, imaret, hamam, karavan-saraj Sofi Mehmed-paše Bosnalija u Sofiji; džamiju Sijavuš-paše Kanjižanina u Sofiji.


Treba spomenuti da je Kara Ibrahim-paša Počiteljac, u Evlijino vrijeme, sagradio česmu u Hadžioglu Pazardžiku, da je Mahmud-paša Abogović imao vakufska sela u Plovdivu, npr. Radogošte (Radogoşte, Radinovo kod Plovdiva), vakufe u Magližu (Mihlij (Мъглиж, Magliž, pokrajina Stara Zagora), te vakufe u okolini Haskoja (mlin i dr.); da je veliki vakif Jahja-paša Skopljak imao dosta uvakufljenih zemljišnih posjeda i mlinova u blizini Sofije, Plovdiva, Nikopolja i drugih rumelijskih mjesta; da je Bali-beg Jahjapašić imao vakufe u selu Sirnevu (Sarnevo kod Radneva, okrug Stara Zagora); da je Ibrahim-paša Požeganin imao veliku konjušnicu u Plovdivu u koju je moglo da se smjesti 800 konja; da se u Hisaru (poznat i kao Hisarja) kod Plovdiva nalazio mekteb Čoban Mustafe-paše Bošnjaka; da je Mehmed-paše Pijale imao vakufe u blizini Razgrada; da je Rustem-paša Opuković imao vakufska sela u Plovdivu, Razgradu, i selo Dura Begli (Dura Beğli kod Antonova, pokrajina Targovište); da je Mehmed-paša Sokolović imao vakufe u blizini Pomorija, Stare Zagore i dr; da je Sofu Mehmed-paše Bosnali imao vakufe u blizini Nikopolja, Velikog Trnova, Plevena; te da je Ibrahim-paša Hadum imao veliki broj zadužbina u Rumeliji: čitava sela, zemlju, dućane, mlinove i sl.


Maja 1653. godine Evlija se vraća u Istanbul zajedno sa Ahmed-pašom, koji tada postaje drugi vezir: Sofija-Ćustendil (Köstendil)-Harmanli (Harmanlı)-Svilengrad (Cisri Mustafapaşa)-Edirne-Havsa-Babaeski-Luleburgaz-Bujuk Karištiran (Büyük Karıştıran)-Čataldža (Çatalca)-Istanbul.


Evlija je usput, između ostalog, opisao i: most Gazi Ishak-paše u Nevestinu (bug. Невестино) kod Ćustendila; most, džamiju, mekteb i hamam Sijavuš-paše Kanjižanina u Harmanliju; te čuveni Stari most u Svilengradu u jugoistočnoj Bugarskoj. Koliko je dotični most značajan za Svilengrad, dovoljno govore sljedeće činjenice: grad je nakon gradnje mosta, pa sve do kraja osmanske vladavine 1912. godine, bio poznat kao Mustafa-pašin Most (Cisri Mustafapaşa, Džisri Mustafapaša); danas se Stari most nalazi kao jedan od tri simbola u gradskom grbu Svilengrada; na turskom jeziku grad se i dan-danas zove Džisri Mustafapaša. Inače, osim mosta, postojale su i druge Gazi Ishak-pašine zadužbine u Ćustendilu.


Pri povratku Evlija je detaljno opisao i Edirne, prijestolnicu Osmanske države prije Istanbula, te mjesta na putu Edirne-Istanbul. Opis Edirna, kao i mjesta na putu Edirne-Istanbul je izuzetno važan za proučavanje naših osmanskih velikodostojnika. Tako je u Edirnu opisao sljedeće objekte naših ljudi: džamiju Mahmud-paše Abogovića; česmu i hamam Gazi Ishak-paše; džamiju Ali-paše Haduma; han i hamam Čoban Mustafe-paše Bošnjaka; koledž Ibrahim-paše Požeganina Bošnjaka; karavan-saraj Rustem-paše Opukovića; Kapali-čaršiju od 126 dućana i karavan-saraj Semiz Ali-paše Pračića; hamam i daru-l-kurra Mehmed-paše Sokolovića. U Edirnu su postojali i dućani i druge građevine Ibrahim-paše Haduma, a u blizini vakufi Jahja-paše Skopljaka.


Na putu Edirne-Istanbul, Evlija je opisao, između ostalih, sljedeće građevine: građevine Mehmed-paše Sokolovića - Kasim-begov kompleks u Havsi (džamija, medresa, dva karavan-saraja, čaršija od 300 dućana, hamam, imaret); kompleks u Luleburgazu (džamija, medresa, mekteb, daru-l-kurra, biblioteka, hamam, šadrvan, imaret, karavan-saraj, musafirhana, čaršija od 159 dućana, most), most i karavan-saraj u Bujuk Karištiranu (Büyük Karıştıran); karavan-saraj Rustem-paše Opukovića u Bujuk Karištiranu; kompleks Semiz Ali-paše Pračića u Babaeskiju (džamija, medresa, biblioteka, imaret, karavan-saraj, hamam, 13 šadrvana, čaršija, most); most Čobana Mustafa-paše Bošnjaka u Sogutluderu (Söğütlüdere) kod Havse; džamiju i česmu Ali-paše Haduma Bošnjaka u Čataldži.

 

4. knjiga: U Istanbulu nalazimo Evliju do početka 1655. godine, kada odlazi za Ahmed-pašom, tada namjesnikom Vana (istočna Turska). Tom prilikom Evlija je prošao kroz istočnu Anadoliju, tačnije kroz Malatiju (Malatya), Dijarbekir (Diyarbekir), Mardin, Sindžar (Sincar, Bitlis, Ahlat, Amik, Van (1655). Prilikom ovog obilaska istočne Anadolije, Evlija je zijaretio: karavan-saraj Mustafa-paše Silahdara u Malatiji; džamiju i hamam Behram-paše Sokolovića u Dijarbekiru; džamiju Sufi Mehmed-paše u Dijarbekiru; han i medresu Deli Husrev-paše Sokolovića u Dijarbekiru; džamiju, medresu, hamam, šadrvan i tekiju Hadum Ali-paše Sofija u Dijarbekiru; medresu Sufi Mehmed-paše u Vanu.


Dalje slijedi pohod Ahmed-paše protiv hana Bitlisa (1655), te opis dijela Perzije i Iraka (1656): Urmija-Tebriz-Erdebil-Nihavend-Hamadan-Kazvin-Kom-Bagdad-Kerbela-Nedžef-Kufa-Basra-Bagdad-Erbil-Imadija-Mosul-Tikrit-Bagdad. Inače, u Bagdadu je Gazi Hasan-paša Sokolović bio podigao džamiju i rivak.


5. knjiga: Opis puta Mosul (1656)-Sirt (Siirt)-Van-Istanbul (1656)-Van-Bitlis-Erzurum-Tokat-Istanbul-Kirlareli-Varna-vojna u Erdelju (1657)-Bender-Hoćim (Hotin)- ekspedicije po južnoj Rusiji sa Tatarima-Ozija-Bender-Ozija, pa povratak u Istanbul (janaur 1658)-Provadija-Hiršova (Hirsova)-Istanbul (decembar 1658). Evlija je tokom spomenutih putovanja, posjetio, između ostalog, džamiju i hamam Ali-paše Temerruda u Tokatu; džamiju i hamam Jahja-paše Skopljaka u Hiršovi kod u Hiršovi kod Kostance.


Potom slijedi opis velikog ustanka u Anadoliji(-Gemlik-Bursa-Ulubad-Erdek-Ajdindžik (Aydıncık)-Ulubad-Dimetoka (Didimotika)-Karabiga-Čanakale (Çanakalle)-tvđava Čimenlik (Çimenlik Kalesi)-Galipolj (Gelibolu)-Bolajir (Bolayır)-Ipsala-Malkara-Edirne (oktobar 1659). Evlija je prilikom ovog puta imao priliku da posjeti: vakuf Ahmed-paše Hercegovića u Dimetoci; hamam i džamiju Rustem-paše Opukovića u tvrđavi Čimenlik u Čanakalima; džamiju i medresu Mustafe-paše Pljake u Galipolju. Još treba spomenuti mekteb Jahja-paše Skopljaka u selu Mustedžep (Müstecep) kod Malkare; vakufe Mehmed-paše Sokolovića u Dimetoci; te džamiju Ahmed-paše Hercegovića u Kešanu, (Keşan), na pola puta između Ipsale i Malkare. Inače, Ahmed-pašina džamija je najveća osmanodobna džamiju u Kešanu.


Onda dolazi pohod na Vlašku i Moldaviju, i na kraju povratak u Edirne (februar 1660). Odavde počinje najvažniji dio Sejahatname za nas. Prvo, Čelebija opisuje odlazak iz Edirna na vojnu protiv Varada u Erdelju i njegovo osvajanje. Zapovjednik (serdar) ove vojne je Ali-paša Ćose, naš Bošnjak, kasnije namjesnik u Bosni (1660-1663). O njegovom bošnjačkom porijeklu izvještava nas i Evlija (Putopis, 59). Štaviše, na nekoliko mjesta ga hvali, nazivajući ga Ali-paša, osvajač Velikog Varada (Putopis, 141, 258). Od vojne na Varad, pa do kraja pete knjige Evlija uglavnom opisuje krajeve Bosanskog ejaleta, ostale bošnjačke krajeve, vojne pohode na kojima je bio sa Bošnjacima, te krajeve ostalih južnoslovenskih naroda kroz koje prolazi (V, 361-602; Putopis, 59-324). Vrijedi istaći objekte naših velikana u Skoplju, za koje uglavnom nalazimo spomena i kod Evlije: džamiju, mesdžid, medresu, han, imaret. šadrvan i turbe Gazi Ishak-bega; džamiju, mesdžid, medresu, hamam, šadrvan i han i imaret Gazi Isa-bega Ishakovića; turbe Paša-bega Ishakovića; vakufe Ishak-paše; džamiju i imaret Kara Nišandži Davud-paše Bogojevića; džamiju, mekteb, medresu, šadrvan, imaret i turbe Mustafe-paše Bogojevića; džamiju, medresu, musafirhanu, han, šadrvan bolnicu, imaret Jahja-paše Skopljaka; turbe Mehmed-paše Jahjapašića; medresu Kodža Sijavuš-paše Kanjižanina. Treba napomenuti da su Gazi Ishak-beg, Gazi Isa-beg Ishaković, Mehmed-beg Isabegović, Kara Davud-paša Bogojević, Mustafa-paša Bogojević, Gazi Jahja-paša Skopljak i Kodža Sijavuš-paša Kanjižanin uvakufili u blizini Skoplja dosta zemljišnih posjeda i mlinova za izdržavanje njihovih skopskih vakufa.


Peta knjiga se vremenski završava sredinom 1661. godine. U Bosni je Evlija bio uglavnom tri mjeseca (septembar-decembar 1661, i nije bio u Hercegovini).


Navest ćemo ta poglavlja, onako kako ih je nazvao Čelebija, a preveo Hazim Šabanović: Naše putovanje sa glavnim serdarom Ćose Ali-pašom iz Jedrena da osvajamo grad Varad u Erdelju, 15. šabana 1070/26. aprila 1660 (V, 361-367; Putopis, 59-70); Opis tvrđave i tvrdog bedema Beograda, grada kamenoga (V, 367-385; Putopis, 71-94); Naše putovanje u vojnu na Varad nakon što u Beogradu klanjali bajram-namaz godine 1070/1660 (V Putopis, 95); Naše putovanje iz Velikog Varadina u Bosnu (V, 423-444; Putopis, 96-125); Naše putovanje iz Sarajeva u Livno (V, 442-458; Putopis, 126-148); Naš odlazak s Livanjskog polja da plijenimo gradove Zadar i Šibenik u Mletačkom vilajetu (V, 458-472; Putopis,149-167); Naše putovanje ispod Zadra u Korušku, Slavoniju i Muru (V, 472-473; Putopis, 168-170); Naše putovanje ispod Zadra na Livanjsko polje 10. muharrema 1071/15. septembra 1660 (V, 473-476; Putopis, 171-174); Naše putovanje s Kupreškog polja da plijenimo Šibenik, Split i Klis (V, 476-478; Putopis, 175-178); Vojni pohod prema gradu Šibeniku (V, 480-491; Putopis, 179-191); Naše putovanje iz Bosanskog ejaleta u Banja Luku (V, 492-493; Putopis,192-194); Naše putovanje s Livanjskog polja u Mletački vilajet (V, 494-445; Putopis, 195-197); Sastanak sa generalom grada Splita i putovanje iz Splita u Banja Luku (V, 495-508; Putopis, 198-215); Naše putovanje iz Banja Luke u gradove četiri sandžaka da kupimo zahira-baha i da izbavljamo Bihaćkog kapetana (V, 508-516; Putopis, 216-228); Naše putovanje iz Krčkog sandžaka u sandžake Cernik i Orahovicu (V, 516-524; Putopis, 229-240); Vilajet Zrinjskog (V, 524-534; Putopis, 241-256); Uzrok svrgnuća našeg gospodara Melek Ahmed-paše s Bosanskog ejaleta (V, 539-541; Putopis, 257-258); Naše putovanje iz Banja Luke u Rumeliju (V, 541-548; Putopis, 259-268); Popis gradova u sedam sandžaka Bosanskog ejaleta (V, 548-549; Putopis, 269-272); Opis sela i kasaba Rumelijskog ejaleta (V, 550-569, Putopis, 273-399); Naše putovanje iz Sofije u deset kadiluka da kupimo ratni prirez zahire beha (V, 569-588; Putopis, 300-312); Prikaz islamske ordije na glasovitom Temišvarskom polju (VI, 589; Putopis, 313-314); Uzroci ubistva gazije Sejdi Ahmet-paše (VI, 590-602; Putopis, 315-324).


6. knjiga: I ova knjiga je uglavnom vezana za nas. Na početku se nalazi opis vojne u Erdelju koju je predvodio već spomenuti Bošnjak - Ali-paša Ćose (VI, 1-100). Vojnu je Evlija iskoristio kako bi opisao Erdelj (1661). Tokom vojne, Evlija je učestvovao u zauzimanju Sejkel Tabura (23.10.1661.) pod komandom Ismail-paše, tadašnjeg budimskog valije i naše gore lista.


Nakon zimovanja u Beogradu slijedi put u Albaniju (1662), pa u Bugarsku, pritom opisujući neke jugoslovenske krajeve, te na kraju u Istanbul, zajedno sa Melek Ahmed-pašom. Ahmed-paša umire u Istanbulu aprila 1662. godine, a Evlija ostaje godinu dana u Istanbulu.
U proljeće 1663. godine Evlija ulazi u službu velikog vezira Ahmed-paše Ćuprilića, zatim nikopoljskog paše Ibrahim Kadizadea, da bi krajem septembra 1663. godine stupio u službu ćehaje velikog vezira i naše gore lista - Ibrahim-paše Haždiomeragića Počiteljca (VI, 159 i d.). Tokom ovih putovanja posjetio je i: Lofču (bug. Ловеч) kod Plevena u kojoj se nalazio hamam Jahja-paše Skopljaka.


U službi Ibrahim-paše Hadžiomeragića Evlija će sa prekidima biti do 1665 godine. Čak će jednom prilikom 1664. godine odsjedati u njegovoj kući u Počitelju i uručiti njegovo lično pismo njegovoj majci (Putopis, 455-458)!


Kao član svite ćehaje Ibrahim-paše Počiteljca, Evlija će dalje proputovati Ugarsku (VI, 189-402, 501-541): Mohač (Mohacs, Mohaç), Pečuh (Pécs, Peçuy), Dunafeldvar (Földvár, Dunaföldvár, Fedvar), Džankuratan (Adony, Cankurtaran), Budim (Buda, Budin), Pešta (Pest, Peşte), Ujvar (Nové Zámky, Uyvar), Ostrogon (Esztergom, Estergon), Šturovo (Štúrovo, Cigerdelen Parkani), Nitra, Leva (Levice), Komoran (Komárom, Komárno), Novigrad (Nögrád, Novegrad), Rudnik, Šikloš (Siklös, Şikloş), Siget (Szigetvar, Sigetvar), Bobovec (Babócsa, Bobofça), Brežnjice (Bistrica, Berzence, Berzenç), Kanjiža (Kanizsa, Nagykanizsa, Kanije) i dr. U Ugarskoj je tada živjelo mnogo Bošnjaka, što će i Evlija na nekoliko mjesta istaknuti. Primjera radi, opisujući Kanjižu, istaknut će da su joj stanovnici Bošnjaci (VI, 534).
Bošnjački prvaci u osmanskom dobu su sagradili dosta građevina u Ugarskoj. Među tim građevinama su i sljedeće: vakuf Mustafe-paše Sokolovića - tri džamije, medresa, četiri hamama, karavan-saraj, baruthana, dućani i druge građevine u Budimu (obnovio budimsku tvrđabu, te podigao nove kule); džamija, dva hamama i karavan-saraj u Pešti; džamija, hamam, mekteb i karavan-saraj u sljedećim mjestima: Ostrogon, Kopan (Koppány), Segedin (Szeged), Novigrad, Tolna, Filakovo (Fiľakovo, Fülek, Filek), Sečenj (Szécsény, Seçen), Simontornja (Simontornya, Şimontorna), Pakš (Paks, Pakşa); nove kule i drugi vakufi u Stolnom Biogradu (Székesfehérvar, İstolni Belgrad) i Sigetu, te zadužbine u Hatvanu, Vacu (Vác, Vaç), Dunafeldvaru, Mohaču; sebilj i kula Ulama-paše u Budimu; džamiju Rustem-paše Opukovića u Budimu; hamam Mehmed-paše Jahjapašića u Budimu; baruthana, hamam i sebilj Arslan-paše Jahjapašića u Budimu; kula Sijavuš-paše Kanjižanina u Budimu; sebilj i druge zadužbine Kodža Musa-paše Vehabovića u Budimu; džamija Damad Ibrahim-paše u Kanjiži; džamija i hamam Kasim-paše u Pečuhu; džamija i medresa Hasan-paše Memibegovića u Pečuhu.


U pratnji Ibrahim-paše Počiteljca Evlija će obići i Austriju, te različite jugoslovenske krajeve. Tako će po drugi put biti u Bosni, uglavnom u Hercegovini. Drugi boravak je bio kraći nego prvi - oko mjesec i po (krajem aprila-sredina juna 1664).


U šestoj knjizi spomnji se i Evlijino učešće u: zauzimanju Ujvara (1663, danas Nove Zamky u jugozapadnoj Slovačkoj), pohodu hercegovačkog paše na Kotor (1664) odbrani Kanjiže (1664, jugozapadna Ugarska), zauzimanju Novog Zrina (1664, sjeverozapdna Hrvatska), haranju Tatara po Koruškoj, Slavoniji i Međumurju (1664). Šesta knjiga se vremenski završava sredinom 1664. godine.


U nastavku slijede poglavlja o jugoslovenskim prostorima iz ove knjige: Povratak iz Erdelja u Beograd i izlet na Avalu (VI, 100-104; Putopis, 325-330); Moje putovanje iz Beograda u Albaniju džumade II 1072/22.1-19.2.1662. godine (VI, 104-107; Putopis, 331-337); Putovanje iz Albanije u Samakov (VI, 117-124; Putopis, 338-345); Naše putovanje iz Vidina u Beograd (VI, 170-172; Putopis, 346-348); Naše putovanje iz Beograda u Ugarsku i Almaniju (VI, 172-189; Putopis, 349-370); Naše putovanje iz grada Budima u Beograd (VI, 402-404; Putopis, 371-373); Putovanje iz Beograda u Užičku Požegu i povratak u Beograd ((VI, 404-407; Putopis, 374-377); Putovanje iz Beograda u Hercegovački sandžak da Suhrab Mehmed-paši odnesemo naredbe o čuvanju granice (VI, 413-443; Putopis, 378-416); Naše putovanje u vilajet Dubrovnik (VI, 443-461; Putopis, 417-436); Naše putovanje iz Dubrovnika u Carigrad (VI, 461-462; Putopis, 437-438); Naše putovanje iz Bileće sa Suhrab Mehmed-pašom da plijenimo gradove Kotor i Perast (VI, 462-467; Putopis, 439-443); Naš odlazak iz grada Risna u planine odmednute Pive i Nikšića (VI, 467-148; Putopis, 444); Naš odlazak iz Risna na Gatačko polje (VI, 468-471; Putopis, 445-449); Naš odlazak s Gatačkog polja da spasavamo dubrovački harač (VI, 471-473; Putopis, 450-451); Naše putovanje iz Hercegovine na vojni pohod u Novigrad (VI, 473-489; Putopis, 452-472); Naše putovanje iz Sarajeva u Novi Zrin (VI, 489-496; Putopis, 473-481); Naše putovanje u grad Kanjižu da ga oslobodimo (VI, 498-500; Putopis, 482-485); Naše putovanje u pokrajine Korušku, Međumurje i Slavoniju (VI, 541-554; Putopis, 486-500).


7. knjiga: Ova knjiga otpočinje pustošenjem Tatara po Almaniji (njemačkim zemljama) u kojima učestvuje i Čelebija, slijedi povratak u Kanjižu, prikaz bitke kod Sv. Gotharda (jul 1664), Stolni Beograd ((Székesfehérvár), mirovni pregovori u Višegradu (Visegrád oktobar 1664), pa zimovanje u Beogradu (1664/65), odlazak u Beč sa osmanskim poslanikom (1665), povratak u Budim (1665), te putovanje u Erdelj, pri čemu prolazi dijelom Vojdovine (VII, 353-364, Putopis, 521-534), gdje spominje da su stanovnici Bača (južna Bačka) Bošnjaci (Putopis, 526), a da je Veliki Bečkerek (današnji Zrenjanin) vakuf Mehmed-paše Sokolovića (Putopis, 533). Iz Erdelja putuje u Vlašku, pri čemu prolazi dijelom Srbije (VII, 429-437; Putopis, 535-545). Tom prilikom je zabilježio da su Bošnjaci koji govore bošnjačkim jezikom stanovnici Hrama kod današnje Banatske Palanke (Putopis, 540) , Kuliča kod Smedereva (Putopis, 541) i Feth-i Islama (Putopis, 545; današnje KladovoĆ u Negotinskoj krajini). Iz Vlaške Evlija je preko Poljske i Rusije doputao na Krim (1655), opisao borbe krimskog hana sa Rusima, otputovao u Temruk (Temrjuk kod Krasnodara), posjetio krajeve nogajskih Tatara, Čerkesiju, Kabardsku, Dagistan, Kaspijsko more, Terek u Kabadarskoj, Astrahan, Saraj (Saratov), Kazan, Kalmikiju, porječje Dona, Azov.


Kod opisa Azova završava 7. knjiga Sejahtname. Donosimo i naslove poglavlja o jugoslovenskim prostorima iz nje: Opis konaka na našem putovanju iz Ujvara na povratku u Beograd (VII, 136-141; Putopis, 501-506); Opis konaka na našem putovanju iz Beograda u Jegarski vilajet, a odatle u Ugarski vilajet prilikom odlaska njemačkom kralju (VII, 141-154; Putopis, 507-520); Opis konaka na našem putovanju u Segedinski sandžak (VII, 353-364; Putopis, 521-534); Opis konaka na našem putovanju u vilajet Vlašku (VII, 429-437; Putopis, 535-545).

 

8. knjiga: Nastavlja se opis Azova. Zatim slijedi opis puta Čerkezija-Krim-Jambol (Yanbolu, Janbolu)-Haskoj (Hasköy)-Edirne-Istanbul (maj 1668). Prilikom ovog putovanja, Evlija je opisao, između ostalog: džamiju, medresu, mekteb, hamam i dućane Mahmud-paše Abogovića. Ali-paša Hadum je imao najmanje dva čifluka u blizini Jambola.

Onda slijedi prikaz puta Edirne (1669)-Dimetoka-Džumuldžine (Gümülcine, Komotini)-Ajnaroz (Aynaroz, Sveta Gora ili Atos)-Kavala-Ser-Solun (Selanik)-Tirhala (Trikala)-Lamija (Ezdin)-Atina-Dodekanez-Korint (Gördös, Gordos)-jonsko ostrvo Kefalonija-Arkadija-Koron (Koroni)- Argos-Anaboli (Napfoli)-Korint-Krit. Evlija je tokom ovog putovanja po Grčkoj opisao i sljedeće građevine: džamiju Ibrahim-paše Požeganina u Solunu; džamiju, medresu, dom za siromašne i imaret Gazi Ishak-paše u Solunu; kompleks Ibrahim-paše Požeganina u Kavali (džamija (danas crkva sv. Pavla), mesdžid, mekteb, medresa, daru-l-hadis, musafirhana, tekija, imaret, hamam, sebilj, čaršija, česma, akvadukt i dr.); džamiju Rustem-paše Sokolovića u Trikali; hamam i mlin Jahja-paše Skopljaka u Lamiji. Ne treba zaboraviti ni džamiju Kodža Musa-paše Vehabovića u Retimnu i džamiju Jusuf-paše Maškovića, obje na Kritu; vakufe u Solunu i selo sa palankom kod Tirkale Mustafa-paše Čobana; vakufe Mehmed-paše Sokolovića u Solunu.

U nastavku knjige slijedi opis vojne na Kritu (1669) opis ustanka u Maimontu u Grčkoj (1670), Janjina (Yanya), Valona (Avlonya), Elbasan. Nakon putovanja po Albaniji, Evlija je proputovao i Ohridskim sandžakom i još nekim dijelovima Makedonije (Manastir), te ovdje donosimo i poglavlja vezana za te krajeve: Opis konaka na našem putovanju po Ohridskom sandžaku (VIII, 730-745; Putopis, 546-564); Opis konaka na putovanju ovoga nesrećnoga siromaha iz Ohrida u Istanbul (VIII, 745-759; Putopis, 565-578).

U Albaniji i Makedoniji su bili i sljedeći vakufi naših ljudi: vakufi Mustafa-paše Bogojevića u okolini Gorice (jugoistočna Albanija), Valone, Elbasana (centralna Albanija), Ohrida, Tetova, Manastira; han Ferhad-paše Sokolovića u Kratovu; vakufi Mehmed-paše Sokolovića u blizini Velesa i dr.

Nakon Makedonije, Evlija putuje u Džisri Mustafapaša, pa u Edirne, Apulu (Apullu), Hajrabolu (Hayrabolu), Tekirdag (Tekirdağ), Eregli (Ereğli), te se vraća Istanbul (28.12.1670). Na ovom putovanju Evlija je opisao i sljedeće: most Mehmed-paše Sokolovića u Alpulu (Alpullu) kod Babaeskija; hamam Rustem-paše Opukovića u Hajrabolu; kompleks Rustem-paše Opukovića u Tekirdagu (džamija, mekteb, hamam, medresa, biblioteka, imaret, bezistan, čaršija od 49 dućana, skladišta, musafirhana, karavan-saraj, česma); džamiju Semiz Ali-paše u Eregliju kod Tekirdaga.

U zapadnoj Trakiji su postojali i sljedeći vakufi: vakufi u Čataldži i vakufska sela Mahmud-paše Abogovića u okolini Čataldže, Silivrija, Kirlarelija; selo i čifluci Mustafa-paše Čobana u blizini Tekirdaga.

9. knjiga:Knjiga opisuje odlazak na hadždž iz Istanbula (1671) i odlazak sa hadždža u Egipat. Inače, ovaj knjiga sadrži opis Arabije bez premca među drugim Putopisima. Pojednostavljena trasa izgleda ovako: Istanbul-Uskudar-Jalova (Yalova)-Hersek-Inegol (Inegöl)-Kutahija (Kutahya)-Afjonkarahisar (Afyonkarahisar)-Ahmetpaša (Ahmetpaşa)-Ušak (Uşak)-Manisa-Izmir-Urla-Hios (Sakız Adası)-Ajdin (Aydın, Güzelhisar), Rodos-Antalija (Antalya)-Adana-Antep (Gaziantep)-Halep-Tripoli (Tarabulus Şam)-Bejrut (Beyrut)-Sajda (Sayda, Sidon)-Tir-Jerusalim (Kuds)-Betlehem-Halil (Hebron)-Jerusalim-Damask-Medina-Mekka-Medina-Jenbu-Akaba-Sinaj-Kairo (1672). Evlija je u ovoj knjizi opisao i sljedeće građevine: kompleks Gazi Ishak-paše u Inegolu (džamija, medresa, tekija, imaret, han, turbe, konjušnice); hamam Ahmed-paše Hercegovića u Urli kod Izmira; medresu, mekteb, tekiju, hamam Gazi Ishak-paše u Kutahiji; hamam, biblioteku i medresu Rustem-paše Opukovića u Kutahiji; karavan-saraj Ahmed-paše Hercegovića u Kutahiji; šadrvan i džamiju Ibrahim-paše Požeganina Bošnjaka na Rodosu; džamiju Murat-paše Kujudžija u Antaliji; han Lala Kara Mustafe-paše Sokolovića u Antepu. Treba spomenuti i dućane koje je Ahmed-paša Hercegović uvakufio u Ajdinu i Ušaku; džamiju i karavan-saraj Rustem-paše Opukovića u Samanliju kod Jalove u blizini Izmita, zadužbine Lala Kara Mustafe-paše u Mekki i Medini; džamiju, hamam, bolnicu i druge zadužbine Mehmed-paše Sokolovića u Mekki; džamiju Ibrahim-paše Požeganina u Mekki; hamam i druge vakufe Mehmed-paše Sokolovića u Medini.

Zanimljiva je činjenica da je grad Ahmetpaša (3 600 st.), koji se nalazi na putu Afjonkarahisar-Ušak, dobio svoje sadašnje ime po Ahmed-paši Hercegoviću, koji je krajem 1450-ih živio u njemu kao osmanski talac, a da je jedan gradski okrug Antalije dobio ime Muratpaša (Muratpaşa, 453 000 st.) u čast Murat-paše Kujudžija i njegove antalijske džamije.

10. knjiga:Knjiga počinje detaljnim opisom Kaira i općenitim opisom Egipta. Slijede putovanja: Tanta-Rešid (Rozeta)-Kairo-Dimjat-Kairo-Ibrim-Sudan-Abesinija (1673). Zadnje putovanje koje nalazimo opisano je bilo 1676. godine, a zadnji zabilježen događaj je bio 1683. godine. U Egiptu je Evlija ponovo bio u službi Ibrahim-paše Počiteljca, koji je tada bio egipatski namjesnik (1669-1673). Nažalost, Evlija je zbog njegove smjene sa pozicije valije proveo samo godinu dana u njegovoj službi.

Prilikom boravka u Kairu, Evlija je opisao brojne kairske javne građevine, među kojima i sljedeće građevine bošnjačkih Osmanlija: sebilj i mekteb Deli Husrev-paše Sokolovića, izgrađeni 1535. godine; džamiju, turbe i sebilj Mahmud-paše Bošnjaka, podignuti 1567. godine. Iako o ovim našim građevinama u Egiptu piše Evlija Čelebija, o njima do sada nemamo nikakvog spomena u domaćoj literaturi. U Kairu su se nalazile i sljedeće građevine: vakuf Behram-paše Sokolovića (hamam, kahva, konjušnica, spojeni dućani); sebilj Javuz Ali-paše Malkoča; izvjesne zgrade koje je podigao Ibrahim-paša Požeganin Bošnjak.

Sejahatnama kao izvor za proučavanje bošnjačke historije sredine XVII stoljeća

Kao što smo već ranije spomenuli, Sejahtnama obuhvata opise Evlijinih putovanja, koja su sa prekidima trajala preko 45 godina. Tako na početku imamo opis Istanbula (1630), a na kraju opise Egipta i Kaira, zaključno sa 1676. godinom, kada je prema Sejahtnami Evlija poduzeo posljednje putovanje. Stoga, ne treba da čudi da je Robert Dankoff, jedan od glavnih stručnjaka koji se bavi proučavanjem Evlije i njegove Sejahatname, rekao: Sejahtnama ili Knjiga putovanja predstavlja najduže i najpotpunije putopisno izjvešće u islamskoj literaturi, možda u svjetskoj literaturi.

Međutim, uprkos obimu i podrobnosti Sejahtname, određeni broj autora su djelimično ili potpuno zanijekali njenu pouzdanost. Stoga, u nastavku ćemo probati da damo odgovor na pitanje: Koliko je Evlijina Sejahatnama pouzdana kao historijski izvor uopće, a naročito za historiju Bošnjaka?

Najprije, treba naglasiti da Evlijino djelo pripada djelima klasične islamske putopisne literature, koja se naslanja na starije antičke putopisne literature - grčku, rimsku i perzijsku. Prema tome, Evlijin putopis nije pisan u skladu sa modernom metodologijom pisanja putopisa, te ne podliježe modernim principima i kriterijima, te samim tim ni subjektivnoj valorizaciji modernog doba, kojom su se određeni pisci, neki nenamjerno, a neki zlonamjerno, služili. Štaviše, i zapadna putopisna literatura će se sve do druge polovine XVIII stoljeća oslanjati na tekovine srednjovjekovne i antičke putopisne literature, a moderna metodologija neće zaživjeti u zapadnim zemljama sve do kraja XIX stoljeća, te time ni zapadnu putopisnu literaturu nastalu do druge polovine XVIII stoljeća, odnosno do kraja XIX stoljeća, ne treba da posmatramo kroz subjektivnu valorizaciju modernog doba. Stoga, Evlijin putopis treba proučavati kroz objetkivnu valorizaciju moderne znanosti.

Primjetno je da se Evlija nije puno koristio tuđim djelima, što u neku ruku nije posebno važno, budući da većinu svoga izvješća zasniva na vlastitim promatranjima, utiscima i doživljajima koja je zapisivao u svoje dnevnike, te na osnovu informacija koje je uspio saznati na terenu. Tako vidimo da je u skladu sa svojim istraživačkim duhom, uz pomoć svoje nezasite radoznalosti i sposobnosti opažanja, opisivao gradove i sela, rijeke i planine, bitke i ljude, detaljno ili sažeto, već prema njihovoj važnosti i ličnom dojmu.

Evlija je prepisivao i natpise sa raznih važnijih kulturnih spomenika. Tako je npr. prepisao natpise sa važnijih građevina Sarajeva (Putopis, 106-110, 114, 123-125), Livna (Putopis, 139-140), Mostara (Putopis, 464-468) i drugih naših gradova. Upoređivanjem i sravnjanjem natpisa, koje je Evlija zabilježio u svom Putopisu, sa njihovim originalima, stručnjaci su došli do zaključka da su uzeti direktno sa tih spomenika, te da nisu izmišljeni. Kod nas su posao upoređivanja i sravnjavanja Evlijinih natpisa uglavnom obavila trojica naših velikih orijentalista: Mehmed Mujezinović, Hivzija Hasandedić i Hazim Šabanović. Štaviše, zbog stradanja naše kulturne baštine kroz historiju, neke natpise imamo samo zabilježene u Evlijnoj Sejahatnami, pogotovo kad se radi o nekadašnjim našim gradovima u Srbiji, kao što su Musa-pašina Palanka (danas Bela Palanka) (Putopis, 61), Jagodina(Putopis, 67), Užice (Putopis, 383) i dr. Da je Evlija bio svjestan znantstvene važnosti epigrafike vidimo kroz činjenicu da je opisao čak i starogrčke i starolatinske natpise, kao što su natpisi u Livnu (Putopis, 141) i Jajcu (Putopis, 208) ali ih, naravno, nije umio prepisati.

Pored prepisivanja natpisa, Evlija je pisao svoje grafite, odnosno potpisivao autograme na nekoliko građevina koje je posjetio. Ukupno pet Evlijinih autograma bilo je sačuvano do 1992. godine - po jedan u Ćustendilu, Adani i Karamanu, te dva u Bosni. Radi se o dva grafita u Foči - grafit u trijemu Atik Ali-pašine džamije i grafit u trijemu Aladže džamije (Mehmed Mujezinović, Ibid., IslamskaEpigrafikaBosneiHercegovine, II, Sarajevo, 1977, str. 32-33, 38). Nažalost, ova dva neprocjenjiva Evlija autograma, svjedoka Evlijine posjete Bosni i Foči, nastradala su zajedno sa spomenutim džamijama, u okviru šireg četničkog projekta uništavanja osmanske kulturne baštine u Bosni, koji se sprovodio tokom Agresije (1992-1995). Da se ne zaboravi, navest ćemo Evlijin grafit u trijemu Aladže džamije koji se sastoji od stiha na perzijskom jeziku i potpisa:

Putovao sam i u mnoge gradove dohodio, ali ovako mjesto još nisam vidio.

Pisao mujezin Evlija godine 1074. (1664)

U Sejahatnami možemo naći uzorke jezika i narečja zemalja i krajeva kroz koje je Evlija prolazio. Tako je Evlija naveo primjere riječi i izraza za oko 30 turskih jezika i dijalekata, ali i uzorke iz brojnih kavkaskih jezika, nekih afričkih, albanskog, arapskog, jermenskog, kurdskog (iz pet različitih dijalekata), njemačkog, grčkog, mađarskog, italijanskog, kurdskog, mongolskog, te uzorke iz južnoslavenskih jezika i dr. Glede južnoslavenskih jezika, Evlija je zabilježio uzorke bosanskog, bugarskog, hrvatskog i srpskog jezika. Glavninu uzoraka za srpski jezik piše u poglavlju o Beogradu (Putopis, 91-92), za bosanski jezik bilježi ih u poglavlju o Sarajevu (Putopis, 120-122), dok je većina uzoraka za hrvatski jezik u odjeljku o Drnišu kod Knina (Putopis, 189-190). Treba spomenuti da su uzorci riječi i izraza italijanskog jezika navedeni u poglavlju o Splitu (Putopis, 202-203), a imamo i dijalog dvorskih sluga Melek Ahmed-paše na abazijskom jeziku, zabilježen na Livanjskom polju 1660. godine (Putopis, 176), dok je dotični paša bio namjesnik Bosanskog ejaleta.

Iako na prvi pogled izgledaju nevažno, Evlijini uzorci jezika imaju veliku važnost za lingvističku znanost. Tako Sejahtnama sadrži prve sačuvane zapise za neke kavkaske i turske jezike, dok za mrtvi ubiški jezik iz kavkaske porodice jezika, sadrži ne samo prvi sačuvani zapis na tom jeziku, nego i jedini zapis izvan lingvističke literature.

Evlijini zapisi uzoraka iz drugih jezika imaju veliku važnost i za povijest književnosti pojedinih naroda. Primjera radi, spomenut ćemo dva Evlijina zapisa: kasidu na amadijskom narečju kurdskog jezika, čiji je autor mjesni imam Mula Ramazan Kurdiki iz Amadije (sjeverni irački Kurdistan), a koja predstavlja najstariji sačuvani uzorak kurdske poezije (Martin van Bruinessen, Kurdistaninthe16thand17thcenturies, asreflectedinEvliyaÇelebi'sSeyahatname, The Journal of Kurdish Studies, 3/2000, str. 10-11); i odlomak iz bosansko-turskog rječnika Makbuli Arif, autora Muhameda Hevai Uskufija, uz pohvalu rječnika, što jeste ne samo jedan od prvih stranih spomena ovoga najstarijeg južnoslavenskog rječnika, već je i jedna od prvih inozemnih pozitivnih kritika na njegov račun (Putopis, 120-121).

Kao što smo već ranije naglasili, Evlija je većinu svoje Sejahatname, pa tako i onih dijelova vezanih za bošnjačke krajeve, bazirao na osnovu svojih ličnih zapažanja i informacija koje je prikupio na terenu. Međutim, dio navoda i opisa u Sejahtnami Evlija je bazirao na osnovu pisanih izvora. Među tim pisanim izvorima, kako zaključujemo iz teksta same Sejhataname, posebno mjesto zauzimaju kadijski sidžili, finansijski, katastarski i drugi defteri, razne vakufname i fermani i sl. Tako Evlija na osnovu sudskih sidžila donosi popis beogradskih mahala (Putopis, 84-85), dok na bazi finansijskih knjiga bosanske defterhane piše da se Banja Luka zove Banjalukatejn (dvije Banja Luke) (Putopis, 210). Oslanjajući se na deftere haračkih emina (povjerenika), Čelebija dolazi do broja raje koja plaća harač, iznosa tog harača i u šta se on troši, za šta imamo primjere u poglavljima o Sarajevu(Putopis, 105), Beogradu(Putopis, 83), ali i drugim gradovima. Štaviše, Hazim Šabanović je znatan dio ovih podataka provjerio na osnovu originalnih sačuvanih spisa ili na osnovu drugih primarnih izvora u vezi istih pitanja, te je zaključio da su Evlijini podaci ove vrste sasvim pouzdani, na što je ukazao na odgovarajućim mjestima u vlastitim komentarima svoga već spomenutog prijevoda (Putopis, (passim)).

Takođe, među izvore ove vrste ubrajaju se i neke kanuname, naročito kanuname sultana Sulejmana Veličanstvenog, čije je informacije Evlija prilagodio činjeničnom stanju u njegovo vrijeme. Na kanuname Evlija se poziva i prilikom govora o političkom statusu i uređenju skoro svakog mjesta kroz koje je prošao, kao npr. grada Prusca (Putopis, 131), sela Kupresa (Putopis, 134), grada Livna (Putopis, 137-138) i dr.


Posebna pažnja se treba obratiti izvorima za one dijelove Sejahtname koji govore o historijskim događajima. Te njegove podatke s obzirom na izvore možemo klasificirati u tri vrste. Prvu vrstu predstavljaju njegova kazivanja o događajima iz starog i ranog srednjeg vijeka. Evlija se u tim kazivanjima poziva na grčke, latinske, ugarske i arapske pisce. Međutim, uzevši u obzir Evlijino slabo poznavanje grčkog, latinskog i mađarskog jezika, njegovo pozivanje na grčke, latinske i ugarske pisce se ne može uzeti kao vjerodostojno, kao ni podaci koje pritom donosi. Štaviše, ni glede navođenja starih arapskih pisaca, čija su djela Evliji bila lahko dostupna i koja je mogao sa lahkoćom da iščitava, Evlija nije postigao zavidan stepen vjerodostojnosti. Treba naglasiti, da Evlija neprofesionalnost na ovom polju ne treba da čudi, budući da je ona bila prisutna i u većoj mjeri među nekim i zapadnim i muslimanskim putopiscima toga doba. Općenito gledajući, Evlijina kazivanja vezana za događaje prve vrste zasnivaju se uglavnom raznim narodnim predanjima koja je sakupljao na terenu, za šta imamo i izravna svjedočanstva samog Evlije (Putopis, ???)


Drugu vrstu čine kazivanja o događajima iz perioda osmanske historije koje Evlija nije upamtio. Tu se Evlija, iako nigdje ne naglašava, poziva i na klasične osmanske historičare. Primjetno je da se za ranoosmansku historiju naših krajeva najviše služio djelom našeg zemljaka Ibrahima Alajbegovića Pečevije. No, i ovdje, kao glede prve vrste, ali u manjoj mjeri, preovladavaju narodna predanja, te većinu ovih podataka trebamo takođe uzimati sa rezervom. Primjera radi, nazivanje Ferhad-bega Desisalića-Vukovića, sandžakbega bosanskog, narodnom titulom paša umjesto historijskom titulom beg (Putopis, 106, 111, 118), priča o postanku imena Banja Luka, za koju, doduše, Evlija sam priznaje da mu je izvor narodno predanje (Putopis, 210), te bilješka o bici kod Siska, gdje Evlija naglašava: ...ovo sam slušao od mnogih vjerodostojnih staraca (Putopis, 222-224).


U treću vrstu podataka spadaju kazivanja o događajima kojima je Evlija bio ili sudionik ili samo savremenik. Iako su u ovoj kategoriji podaci kudikamo vjedostojniji, ipak i ovdje ima podataka koji ne odgovaraju historijskim faktima, a koji se odnose na događaje kojima Evlija nije svjedočio. No, budući da se u ovoj kategoriji, glede događaja kojima nije prisutvovao, Evlija uglavnom poziva na sudionike samih tih događaja, za eventualnu nevjerodostojnost, izvjesnu netačnost ili pretjerivanje, krivca trebamo tražiti u dotičnim sudionicima-prenosiocima, a ne u Evliji. To je i očito, budući da je Evlija te događaje nama prenio onako kako ih je zabilježio na osnovu njihovih svjedočenja.


Generalno gledajući, teško je dati konačni kritički sud o Evlijinoj Sejahtnami, te značaju i stepenu njene validnosti kao izvora za bošnjačku povijest. Da bismo dali kakav-takav sud o ovome, moramo i da se ukratko osvrnemo na problematiku historije Sejahatname od njenog nastanka do danas.


Konačna verzija Sejahtname, kako smo već ranije spomenuli, napisana je za vrijeme posljednjih godina Evlijinog života, provedenih u Kairu, znači do 1682. ili 1685. godine. Ovaj autograf (označen sa S) nalazio se u Kairu sve do 1742. godine. Najvjerovatnije da su burna vremena u Osmanskom carstvu, praćena teškim ratovima (1683-1699, 1714-1718, 1735-1739), te činjenica da se autograf pisan na osmanskom turskom jeziku nalazio u Kairu koji spada u arabofona područja, skrenuli pažnju sa Evlijne Sejahtname, budući da u tom pedesetogodišnjem razdoblju nije načinjen nijedan njen prijepis. Onda je autograf 1742. godine prenesen u Istanbul, kada nastaju i dva prijepisa na osnovu autografa: prijepis Petrev-pašine biblioteke (označen sa P) i prijepis Bešir-agine biblioteke (označen sa Q). Danas se autograf čuva u Tokpapi muzeju (Topkapi Sarayi Müzesi (TSM, Bağdat Köşkü, 304-308, vol. 1-5, 7-8; Revan Köşkü, 1457, vol. 6), a P i Q u biblioteci Sulejmanija (Süleymaniye, Pertev Paşa, 458-462, vol. 1-10; Beşir Ağa, 448-452, vol. 1-10).


Desetak godine kasnije (1751) nastao je revidirani prijepis Jildiz biblioteke 9. i 10. toma Sejahtname (označen sa Y), baziran na originalu S, a 1765. godine još jedan kompletan prijepis Sejahatname (označen sa K), baziran na P. Ova dva rukopisa su danas raštrkana po bibliotekama i arhivama. Tako se Y čuva u Topkapi muzeju, odnosno bilblioteci Istanbulskog univerziteta (TSM, Bağdat Köşkü 306, vol. 9; Istanbul University (İÜTY), 5973, vol. 10), dok se K danas čuva u Univerzitetskoj bibiloteci u Kilu (sjeverna Njemačka), Nacionalnoj bibilioteci Austrije u Beču, Topkapi muzeju i Sulejmaniji. (Universitätsbibliothek, Kiel, ORI, 385-387, vol. 1-3; Österreichische Nationalbibliothek, Vienna, H.O., 193, vol. 4; TSM, Revan Köşkü, 1458-1460, vol. 7-9; Süleymaniye Hamidiye 963, sv. 10). Do danas su, pored ovih, pronađeni i sljedeći potpuni i nepotpuni prijepisi Sejahtname:


- T, baziran na Q, datum ? (İÜTY 5939, vol. 1-2; TSM, Bağdat Köşkü, 300-303, vol. 3-10),
- W, baziran na ?, 1740-ih? (Österreichische Nationalbibliothek, Vienna, Cod Mixt 1382, vol. 1),
- H, baziran na P?, 1752? (London, Royal Asiatic Society, 22-23, vol. 1-4),
- G, baziran na ?, 1814 (Manchester, John Rylands Library, 142, vol. 4-5).


Iako je većina gore spomenutih rukopisa Sejahtname otkrivena do 1928. godine, trebalo je određeno vrijeme da se ustvrdi porijeklo svih rukopisa, otkrije koji od njih predstavlja autograf, tj. original, te pobliže odredi njihova uzajamna veza. Taeschner je prvi pokrenuo problem rukopisa 1929. godine. Većina oznaka za rukopise djelo je Rifata Kilislija 1928. godine. Tek je Kreutel 1972. godine zaključio da je S arhetip, te najvjerovatnije autograf. No, S je općeprihvaćen kao autograf tek početkom 90-ih godina. Veliki doprinos na polju proučavanja rukopisa dali su, između ostalih, sljedeći pisci: Robert Dankoff, Nuran Teczan, Pierre Mackay, Uğur Demir.


Upravo nepoznavanje same problematike rukopisa, posebno nepoznavanje autografa čak do 1972. godine, a djelimično i kasnije, budući da je autograf opšteprihvaćen kao takav tek početkom 90-ih godina, bili su jedni od glavnih razloga zbog kojih su se u samom početku pojavile izvjesne teške greške, koje su nepravedno pripisivane Evliji Čelebiji, čime je njegova reputacija djelimično pala u svijetu, a i kod nas. Navest ćemo hronološki još neke uzroke koji su doveli do toga:


- Robert Dankoff je proučavao sadržinu rukopisa Sejahatname. Došao je do sljedećeg zaključka:


1. Knjige 1-5 autografa S predstavljaju završnu verziju putopisa, pri čemu je Evlija pažljivo ispisao dijakratičke znake (tačke na slovima) i vokale (harekete), kao i interlinearne i marginale bilješke.


2. Knjige 6-8 autografa S ne predstavljaju završnu verziju, jer Evlija iz nekog razloga (možda ga je smrt pretekla?) u ovim knjigama nije dodao bilješke, niti je pažljivo obilježio dijakratikčke znake, niti vokalizirao tekst, već je samo vokalizirao i pažljivo ispisao dijakratičke znake za neobična imena i strane riječi;


3. Autografu S fale 9. i 10. knjiga, jer su te knjige bile teško oštećene prilikom prebacivanja u Istanbul (1742) do te mjere da su neki djelovi postali nečitki. To objašnjava zašto u rukopisima P i Q taj dio Sejahtname sadrži veliki broj korumpiranog teksta. Takođe rukopisi P i Q ne posjeduju detaljnu vokalizaciju. To je dovelo da neki osmanski službenik, možda Mehmed Rasim, pokuša da ispravi to. Zaposlio je izvjesnog Hadži Mehmeda koji je te dvije knjige ponovo prepisao iz rukopisa P i Q, trudeći se da reproducira korumpirane dijelove, te vokalizira tekst ove dvije knjige. Tako je nastao rukopis Y koji je pouzdaniji od P i Q, posebice glede dvije zadnje knjige.


- Joseph von Hammer je na osnovu dijela rukopisa K, koji po svoj prilici predstavlja tek prijepis prijepisa originala (K zasnovan na P, P zasnovan na S), objavio skraćen prijevod na engleski jezik prve dvije knjige Čelebijine Sejahtname u razdoblju od 1815. do 1850. godine. Štaviše, Hammer je smatrao da dio rukopisa K koji mu je bio dostupan (prve četiri knjige rukopisa K) predstavlja autograf, te da Evlija umro prije nego što je završio svoj putopis.


- Prva štampana forma Sejahatname u Turskoj predstavlja mali i neuspjeli izvod iz njene prve knjige, izdan 1840. godine u Istanbulu pod naslovom Muntehabat-I Evliya Çelebi (Odabrani dijelovi Evlije Čelebije). Najverovatnije da je baziran na rukopisu P. U ovom izvodu odabrane su sve one najbeznačajnije stvari koje se nalaze u putopisu, a tiču se etnografije i mitologije: priče o čudesima i razna druga praznoverja. Uprkos tome, ovaj izvod je stekao veliku popularnost, ali među neprosvjećenim narodnim masama, tako da je publiciran još šest puta: pet puta u Istanbulu (1842, 1843, 1846, 1862, oko 1890), te jednom u Bulaku (1847), danas naselje u Kairu. Međutim, ovakav izvod, koga je još pratila popularnost među pukom, izazvao je negativnu kritiku cjelokupne Evlijine Sejahatname u obrazovanijim slojem stanovništva.


- Prvo komletno izdanje Sejahatname izašlo je u dosta velikom vremenskom razmaku (1896-1938), i to u tri dijela, tj. pod pokroviteljsko tri redakcije. Generalno, ovo izdanje, poznato kao "Istanbulska štampa" predstavlja s znanstveno-metodološke strane veliki promašaj, a vidjet ćemo i zašto:


1. Ahmed Dževdet (Cevdet) izdao je u Istanbulu prvih šest knjiga (1896-1900), pozivajući se na P, a ne na autograf koji tada nije bio još ni pronađen. Ovo izdanje se prema naučnicima ne može okarakterisati ni kao amatersko, s obzirom da je redakcija po svom nahođenju ispravljala izvornik: teške riječi i sintagme jednostavno izbacivala, neke pasuse prevodila i prepričavala na moderniju verziju turskog jezika, ubacivala interpolacije i izbacivala njima nejasne dijelove, pa čak i kompletna poglavlja, pogrešno prepisivala geografske pojmove, vlastita imena i uopće cijelu onomastiku djela, cifre itd. Ukratko rečeno, ovo izdanje predstavlja više neuspjeli prijevod, nego samo izdanje Evlijine Sejahatname, čime se stiče lažna slika ovog Evlijinog djela. Kao primjer, dovoljno je navesti da je u ovom izdanju Evlijino putovanje Irakom južno od Bagdada, koje čini zadnju četvrtinu 4. knjige, jednostavno izbačeno.


2. Kilisli Rifat je izdao 7. i 8. knjigu 1928. godine, pozivajući se na rukopis Q, a ne na autografu. Inače, samo ove dvije knjige Istanbulske štampe, i pored velikih manjkavosti, imaju određenu naučnu vrijednost.


3. Ahmed Refik Altinaj (Altınay) izdaje 9. i 10 knjigu 1935. godine, odnosno 1938. godine. Ovo nestručno odrađeno izdanje temelji se na prijepisu autografa, tj. na rukopisu Q. Doduše, Altinaj se poziva i na izuzetno značajan rukopis Y, ali to referiranje je primjetno samo u tragovima.


- Trebalo je da prođe čitava dva stoljeća od kada je Jospeh von Hammer izvukao Evliju iz ropotarnice historije, pa do objavljivanja prvog kompletnog, autentičnog, kritičkog, na autografu zasnovanog izdanja Sejahtname. To, drugo izdanje Sejahatname objavila je turska izdavačka kuća YKY od 1998. godine do 2007. godine. Štampano je latinicom, i predstavlja ozbiljni naučni projekta cijelog tima osmanista: Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Zekerija Kuršun, Judžel Daglija, Ibrahim Sezgin. Kratko nakon izlaska drugog izdanja Seyahatname, objavljen je konačno i njen prijevod (obrada) na moderni turski jezik (2009-2011).


- Svi naši prijevodi dijelova Sejahtname, pa čak i najuspješniji prijevod Hazima Šabanovića, baziraju se na spomenutoj manjkavoj Istanbulskoj štampi, pa nam tako ne nude kvalitetan uvid u Evlijin život i djelo. Slično je stanje i na međunarodnoj sceni. Doduše, u zadnjih dvadesetak godina primjetan je pomak ka studioznijem i ozbiljnijem proučavanju života i djela Evlije Čelebije, pogotovo nakon utrđivanja uzajamnjih relacija između do sada pronađenih rukopisa Sejhatname, te štampanja kvalitetnog izdanja Sejahatname u nakladi YKY izdavačke kuće.


- Svi naši prijevodi Evlijinog putopisa, izuzev prijevoda Hazima Šabanovića, predstavljaju neuspjele prijevode koji obiluju interpolacijama i pogrešno prevedenim riječima, rečenicama, pa i čitavim pasusima. Ovu problematiku smo već podrobnije obradili u poglavlju Proučavanje Evlije Čelebije i njegovog Putopisa u svijetu i kod nas.


- Evlija u svom Putopisu koristi različite fraze, napomene kojima se ograđuje od eventualne nevjerodostojnosti izvješća koje prenosi. Iako se te fraze razlikuju po jačini ograđivanja, zajedničko im je da ukazuju na činjenicu da je i sam Evlija sumnjao u izvjesne podatke koje bilježi. To su, između ostalih, sljedeći izrazi: "kažu, ali ja to nisam vidio", "ja to, siromah, nisam vidio", "meni to nije poznato", "kazuju", "govore, ali to nije tačno", "Allah sve zna" i sl. Pošto su napomene ove vrste u Sejahatnami zanemarivane, Evlijin kredibilitet je značajno narušen. Navest ćemo kao primjer jednu od najpoznatijih anegdota koju je Evlija zabilježio o gradu Erzurumu (istočna Turska) vezano za njegovu oštru zimu. Kako Evlija kaže u Putopisu, erzurumske zime su toliko hladne da je nekoć


jedna mačka, skočivši sa krova na krov, ostala zamrznuta sve do proljeća kada je, odmrznuvši se, zamijaukala i pala na zemlju. Iako se Evlija jasno ogradio od vjerodostojnosti ove anegdote, danas je ona, nažalost, jedna od priča iz Sejahtname koja se u Turskoj najčešće veže uz njegovo ime, te koju znaju čak i osnovnoškolci.

 

U sličnu zamku je upao i Fehim Spaho, koji iznosi sljedeći kritički stav o Evlijinom djelu, pozivajući se na Johann Heinrich Mordtmanna, austrijskog orijentalistu, zaključuje, između ostalog, i sljedeće: Evlija Čelebija jest pisac pun fantazije, koji traži samo čudnovate stvari i pustolovine; njemu su često draže priče nego historijska predanja, pa u svojim prikazivanjima dosta puta i pretjera. (Fehim Spaho, Hrvati u Evlija Čelebijinu putopisu, Hrvatsko Kolo, 13/1932, str. 43)


Jedan od radova koji se bave problemom zanemarivanja gorespomenutih Evlijih formula jeste i referat Muse Dumana, profesora sa istanbulskog Univerziteta Fatih Sultan Mehmed, podnešen na naučnom skupu "Međunarodni simpozijum o Evliji Čelebiji i njegovoj Sejahatnami povodom 400. godišnjice njegovog rođenja", održanom 2011. godine.


Nakon osvrta i na problematiku historije Sejahatname od njenog nastanka do danas, a prije iznošenja kritičkog suda o Evlijinoj Sejahtnami, te značaju i stepenu njene validnosti kao izvora za povijest Bošnjaka treba još da progovorimo koju riječ o dosadašnjem proučavanju ove problematike.


Već smo spominjali neke izjave Josepha von Hammera i Roberta Dankoffa na ovu temu, kao što smo okvirno spomenuli djela koja se bave kritičkim osvrtom na život i djelo Evlije Čelebije. Svi su oni složni da je Sejahtnama riznica za pročavanje ne samo biografije Evlije Čelebije, nego, između ostalog, i sljedećih stvari: naselja koja je opisao, tj. njihove topografije, fortifikacija, istaknutih građevina i ostalih značajki; građana tih naselja, odnosno njihove socijalne strukture, zanimanja, oblačenja, kuhinje, medicine, higijene, običaja, govora, stepena obrazovanja, čitalačkih navika i sl; folklora; društvenog statusa žene, kako muslimanke, tako i nemuslimanke; hagiografije; religijskih uvjerenja; dijalektologije i onomastike krajeva koje je posjetio; administracije Osmanskog carstva, socijalne organizacije sufijskih tarikata; arhitektonske historije; uloge snova i predskazanja u osmanskom društvu toga doba; proučavanje Osmanskog carstva, kao i novovjekovnog Bliskog Istoka i Balkana; proučavanje geografije, historije, kulturne povijesti, etnografije i privredne historije svih država i nacija koje su predmet njegove Sejahtname i sl. Stoga, ne treba da čudi da je Evlijina Sejahatnama veoma citirano djelo, posebice vezano za historiju Bosne i Bošnjaka. Ovu tvrdnju ćemo potkrijepiti sa nekoliko primjera.


Franz Taeschner je napisao svoje poznato djelo o cestovnoj mreži Anadolije (u prijevodu Anadolska putna mreža prema osmanskim izvorima), pozivajući se u prvom redu na podatke Sejahatname Evlije Čelebije (Franz Taeschner, Das anatolische Wegenetz nach osmanischen Quellen, Mayer und Müller, Leipzig, 1924-1926).


Hamdija Kreševljaković napisao je dosta vrlo vrijednih djela koja se odnose na osmansku historiju Bosne i Bošnjaka. U njima se se umnogome oslanjao na Evliju Čelebiju. To su, između ostalih, sljedeća djela:


- u koautorstvu sa Salih Ljubunčić, Alija Nametak, Mato Bajlon, Ćiro Truhelka, Muhamed Emin Dizdar, Jusuf Tanović, Aleksander Vundsam, Šefket Šabić: Spomenica Gazi Husrevbegove četiristo-godišnjice, Islamska dionička štamparija, Sarajevo, 1932.
- u koautorstvu sa Hadmija Kapidžić, Stari Hercegovački gradovi, Naše starine, 2/1954, str. 9-21
- u koautorstvu sa Derviš Korkut: Travnik u prošlosti 1464-1878, Biblioteka Zavičajnog muzeja Travnik, br. 2, Travnik, 1961.
- Banje u Bosni i Hercegovini (1462—1916), Svjetlost, Sarajevo 1952.
- Čizmedžijski obrt i stara građanska obuća u Bosni i Hercegovni, Radovi Naučnog društva (ND) NRBiH, 1/1955, str. 81-144.
- Esnafi i obrti u Bosni i Hercegovini 1463-1878, ND NRBiH, Sarajevo, 1961.
- Esnafi i obrti u starom Sarajevu, Narodna prosvjeta, Sarajevo, 1958.
- Gradska privreda i esnafi u Bosni i Hercegovini (1463-1851), Godišnjak Istorijskog društva BiH, 1/1949, str. 168-209.
- Hamami (javna kupatila) u Bosni i Hercegovini 1462.-1916, Centralni higijenski zavod, Beograd, 1937.
- Han Kolobara u Sarajevu, Novi Behar, 11/1937-1938, str. 202-206.
- Hanovi i karavansaraji u Bosni i Hercegovini, ND NRBiH, Sarajevo, 1957.
- Iz prošlosti kahve i duhana u Bosni i Hercegovini, Kalendar Narodne uzdanice, 8/1940, str. 141-153.
- Kapetanije u Bosni i Hercegovini, Izabrana djela I, Veselin Masleša, Sarajevo, 1991, str. 17-237.
- Kazandžijski obrt u Bosni i Hercegovini, Glasnik Zemaljskog muzeja, n.s., 6/1951, str. 191-240.
- Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Naše starine, 2/1954, str. 71-86.
- Musafirhane i imareti u starom Sarajevu, Naša domovina, 6/1927, str. 227-228.
- Naši bezisteni, Naše starine, 2/1954, str. 233-244.
- Počitelj na Neretvi, Kalendar Narodne uzdanice 2/1934, str. 27-40.
- Sahat-kule u Bosni i Hercegovini, Naše starine 4/1957, str. 17-32.
- Sarački obrt u Bosni i Hercegovini, I dio, Radovi ND NRBiH, 4/1958, str. 45-110, II dio, Radovi ND NRBiH, 5/1959.
- Saraji ili dvori bosanskih namjesnika (1463—1878), Naše starine, 3/1956, str. 13-22.
- Sitniji prilozi povijesti Požege pod Turcima, Novi Behar, 8/1940, str. 339-340.
- Stare Sarajevske banje, Napredak, 6/1931, br. 5-6, str. 73-75.
- Stari bosanski gradovi, Naše starine, 1/1953, str. 7-44.
- Tabački obrt u Mostaru, Novi Behar, 15/1944, str. 366-368.
- Veliki vezir Rustem-paša, Kalendar Narodne uzdanice, 7/2939, str. 77-94.
- Vodovodi i gradnje na vodu u starom Sarajevu, Gradska štedionica, Sarajevo 1939.
Poput Kreševljakovića, i ostali naši historičari-osmanisti su citirali Sejahtnamu Evlije Čelebije i oslanjali se na njegove podatke. O tome bismo mogli opširno pisati, ali pošto nam prilike ne dozvoljavaju, samo ćemo spomenuti imena najznačajnijih: Hivzija Hasandedić, Adem Handžić, Alija Betić, Fehim Nametak, Hazim Šabanović, Mehmed Mujezinović, Džemal Ćehajić, Jusuf Ramić i drugi.
Uzevši u obzir sve gore spomenuto, dolazimo u mogućnost da damo kakav-takav generalni kritički sud o Evlijinoj Sejahtnami, te njenom značaju i stepenu njene validnosti kao izvora za bošnjačku povijest. S obzirom da dijelimo isto mišljenje kao i Hazim Šabanović - da je Evlijna Sejahatnama nezaobilazan izvor za proučavanje Bosne i Bošnjaka, poglavito za period sredine XVII stoljeća, citiraćemo njegov generalni sud o ovom pitanju: Za proučavanje naših naselja, u prvom redu brojnosti našeg muslimanskog stanovništva iz Bosne i drugih jugoslovenskih zemalja koje je bilo preplavilo svu Unđurovinu (tursku Ugarsku), Evlija daje vrlo važna svjedočanstva. Kratko rečeno, nema gotovo nijednog pitanja iz prošlosti naših zemalja i naroda pod turskom vladavinom koje bi se dalo potpuno obraditi a da se pri tom na ovaj ili onaj način ne upotrijebe podaci koje nam je ostavio veliki turski putopisac Evlija Čelebi. (Putopis, 54).


Značaj Evlijine Sejahtname za proučavanje biografija znamenitih Bošnjaka Osmanlija

Evlija Čelebija je, kao što smo već ranije spomenuli, Bošnjacima posvetio velike dijelove svoje Sejahtname. Nema nijedne knjige od deset knjiga koje čine Putopis, a u kojoj se Evlija ne dotiče Bošnjaka općenito ili nekog istaknutog osmanskog Bošnjaka posebno. Naročito tomovi 5, 6. i 7. sadrže velike djelove koji se odnose na Bošnjake, te putovanja kroz Bosnu i ostale bošnjačke krajeve, kao i općenito jugoslovenski prostor.


Evlija je dosta putovao Bosnom i inim bošnjačkim krajevima, te ostalim jugoslovenskim krajevima. Njegova putovanja jugoslovenskim prostorima se grubo mogu staviti u sljedeće vremenske okvire: početak maja 1660 - konac jula 1660; sredina novembra 1661 - konac marta 1662. (izuzev desetak dana u Albaniji); većina juna 1663; novembar 1663 - početak jula 1665. (sa djelimičnim napuštanjima u periodu juli-avgust 1664); oko mjesec dana u 1665; 15-ak dana u 1670. Znači, Evlija je na našim prostorima proveo oko 2 godine i 4 mjeseca (28 mjeseci), što predstavlja oko desetinu od 26 godina, koliko je proveo u putovanju van rodnog Istanbula od 1640. godine, kada je započeo svoje putešestvije, do 1676. godina, kada ga je okončao. Od vremena provedenog u jugoslovenskoj regiji, u Bosni je proveo oko četiri i pol mjeseca: od početka septembara do početka decembra 1661. godine, te od kraja aprila do sredine juna 1664. godine. Naravno, ovdje ne računamo brojne vojne pohode na Mletačku republiku, Hasburšku monarhiju, kneževine Erdelj i Vlašku, koje su predvodili naši ljudi, a u kojima je Evlija imao učešća.


Čelebija je, kako smo već nagovjestili, tokom svojih dugogodišnjih putovanja Osmanskim carstvom i susjednim oblastima susreo na hiljade različitih osoba, o čemu imamo svjedočenja kroz njegov Putopis. Među tim osobama bilo je dosta značajnih ličnosti tadašnje Osmanske države - uleme (učenjaka), paša, begova, aga, vojnika, trgovaca i ostalih ajana, pa čak i sultana. Razumljivo je za očekivati da je tu bilo dosta i Bošnjaka, budući da su bosanski ljudi zauzimali važne i visoke funkcije u Osmanskom carstvu već od početka XV stoljeća, pa do početka XIX stoljeća. Sam Evlija je proveo skoro šest godina u službi kod Bošnjaka. Ovo su isključivo njegove najduže službe koje je obnašao kod najistaknutijih Bošnjaka: tri godine u službi Ibrahim-paše Hadžiomeragića Počiteljca: dvije godine na našim prostorima (1663-1665), te jednu godinu u Egiptu (1672-1673); dvije godine u službi Silahdar Murteza-paše dok je ovaj bio namjesnik Damaska i Sivasa (1648-1650); 8 mjeseci u službi Jusuf-paše Maškovića tokom pohoda dotičnog kapudan-paše na Krit (april-novembar 1645); te oko mjesec dana u službi Suhrab Mehmed-paše, namjesnika Hercegovačkog sandžaka (maj-početak juna 1664).


Takođe, Evlija je u Sejahtnami u različitim kontekstima spomenuo i mnoge historijske ličnosti koje nije upoznao, a koje su ili živjele prije njega ili nije imao priliku da ih susretne za svog ili njihovog života.


Koliko su Evlijini zapisi značajni za proučavanje životopisa znamenitih Bošnjaka Osmanskog carstva, dovoljno govore dvije značajne činjenice. Prva činjenica: Za bivstvovanje nekih naših ličnosti, do danas, Evlija predstavlja jedini izvor, kao što su: hercegovački sandžakbeg Ahmed-paša (Putopis, 188), glasinački zaim Hadži Balta-beg (Putopis, 101), graditelj džamije u Mostaru Hadži Alija (Putopis, 467) i mnogi drugi. Druga činjenica: Za dosta naših ljudi Evlija nije jedini izvor, ali je zato najraniji izvor koji ih spominje; često i izvor preko koga se upoznajemo sa izvjesnim našim povijesnim ličnostima. Takav je primjer sa bošnjačkim pjesnikom iz Užica - Džari Čelebijem. Naime, Evlija je, govoreći o Užicu, zabilježio sljedeće dva pasusa vezana za ovog našeg užičkog pjesnika:


Osim toga, ima i tri kamena mosta čvrsto, tvrdo i umjestnički lijepo zidana mosta. Između ostalih (ističe se) Muhamed-agin na kome ima ovaj natpis:


Muhammed-beg, koga prati božijeg dobrota
čiji je dobar glas na usnama sviju...
Blagosiljatelj Džari, ugledavši most,
Izreče mu hronostih:
"Kako si podignuo divan most, Bog te blagoslavio."
Godine 1037=1627/28 (Putopis, str. 383)


Među učenim ljudima ima mnogo obrazovanih književnika i pronicljivih ljudi. Džari Čelebi, koji je i sada živ, sastavio je jedan divan i svojim biser-stihovima zaista pokazao veliku pjesničku sposobnost. On je spjevao takođe i mnoge nezire (paralele) pjesniku Fehmi Čelebiji Istambuliji, koje čovjeka upravo očaravaju. (Putopis, str. 384)


Stvarno je čudno da ovi podaci koje je spomenuo Evlija nisu privukli pažnju orijentalista koji su proučavali osmansku književnost. Tako o Džari Čelebiju ne nalazimo ništa ni kod Josepha Hammera i Edwarda Gibbona, glasovitih svjetskih orijentalista koji su se posebno bavili osmanskom književnošću, niti kod npr. našeg Safveta-bega Bašagića.


Prvi koji je osvrnuo na Džarija bio je tek Mehmed Handžić. On je, izdavajući Miradžiju Sabita Užičanina 1940. godine, u prvom poglavlju svoga rada, spomenuo pored Sabita i druge užičke intelektualce. Među njima je spomenuo i pjesnika Džari Čelebija, pozivajući se isključivo na podatke koje je Evlija o njemu iznio u Sejahtnami. Dočim, ni Handžić nije došao do pravog zaključka. Naprotiv, budući da je Evlija zabilježio samo šture biografske podatke o Džariju, a da je polovinom XVII stoljeća, pored Džarija, u Užicu živio jedan mlađi pjesnik Mustafa Zari (umro 1697), koji je, između ostalog, poput Džarija napisao divan pjesama, Handžić je, previdivši Džarijev tarih iz Sejhatname, zaključio sljedeće: Ja se bojim da ovaj Džari Čelebija nije identičan sa gore spomenutim Zarijom i da Džari nije iskrivljeno od Zari. Handžićev zaključak iako pogrešan, ipak je značajan, pošto predstavlja prvi osvrt na Džarija, kako kod nas, tako i u svijetu. Takođe, potakao je i druge da se zabave misterijom Džarijevog identiteta.

Naposljetku, desetak godina kasnije, riješena je misterija o indentitetu Džarija Čelebija i to zahvaljujući Hazimu Šabanoviću. Dotični je iznio svoje rješenje u članku Natpis na Kasapčića mostu u Užicu i njegov autor pjesnik Džari Čelebi, objavljenom 1950. godine.


Šabanović je u navedenom članku priznao da kad je svojevremeno prevodio dio Evlijinog putopisa u kome se spominje Džari Čelebi, nije mogao da kaže nešto više o tom pjesniku pored onoga što je rekao Handžič, osim da iskoristi natpis (tarih) koga i Evlija donosi, kako bi ukazao da Handžićevu bojaznost o identičnosti Zarije i Džarije otklanja Džarijevo ime u spomenutom tarihu, te da je taj tarih najstariji siguran izvor o dotičnom zaboravljenom pjesniku. Međutim, kasnije, radeći Katalog orijentalnih rukopisa Gazi Husrev-begove biblioteke, Šabanović je nabasao u Katalogu turskih rukopisa Nacionalne biblioteke u Berlinu na jednu medžmuu (kodeks), pisan arapskim, perzijskim i turskim. Znatan dio tog rukopisa ispunjen je stihovima najznačajnijih turskih klasičnih pjesnika, kao što su Baki, Fuzuli, Nev'i i dr. Tu se nalaze i nekolicina bošnjačkih pjesnika, koji su pjevali na turskom jeziku: Mostarac Sabuhi ( -1051/1641), Sarajlija Mejli (1087/1676), te trojica Užičana: Sabit (- 1712), Mezaki i naš Džari Čelebi. Time je, prema Šabanoviću, potvrđena tvrdnja Evlije Čelebije zajedno sa Džari Čelebi vrsan pjesnik svoga vremena, budući da se našao u ovom kodeksu među glasovitim turskim i bošnjačkim pjesnicima osmanske književnosti.


Pošto se u spomenutom rukopisi nalaze prijepisi, između ostalog, sljedećih dokumenta: jednog pisma skopskog kadije (1037/1628), jednog fermana upućenog beogradskom kadiji (28. ševval 1083/15. februar 1673) i jednog akta budimskog kadije (1080/1670), bliskih datuma i mjesta, može se, kako Šabanović tvrdi, sa dosta sigurnosti pretpostaviti da je dobar dio zbrike nastao u doba Džari Čelebije negdje na našem prostoru, u blizini Užica.


Nakon iscrpnog istraživanja u kojem mu je vodilja bilo Evlijino izvješće, i čije je rezultate iznio u gorespomenutom članku, na osnovu raspoloživih dokaza (većinu njih smo spomenuli gore u tekstu), Šabanović je zaključio da je Džari Čelebi historijska ličnost, da je živio u Užicu u prvoj polovini XVII stoljeća, da se već u prvoj četvrtini XVII stojeća istakao kao pjesnik, da je 1627. godine spjevao tarih na Kasapčića mostu u Užicu, da je napisao čitav divan pjesma i nekoliko uspjelih nezira na stihove čuvenog osmanskog pjesnika Fehmi Čelebije, da je doživiot duboku starost, te da je bio živ 1664. godine kada je Evlija prolazio kroz Užice. (Hazim Šabanović, Natpis na Kasapčića mostu u Užicu i njegov autor pjesnik Džari Čelebi, Prilozi za orijentalnu filologiju, 1/1950, str. 156-161)

Lista Bošnjaka jugoslovenskih prostora spomenutih u Sejahtnami

Nakon što smo ukratko ukazali na značaj Sejahatname za proučavanje životopisa znamenitih Bošnjaka Osmanskog carstva, ne preostaje nam ništa nego da se u produžetku abecednim redom pokušati da osvrnemo na sve one Bošnjake čija je imena Evlija naveo tokom svojih putovanja jugoslovenskim prostorima, bilo da su živjeli prije Evlije, bilo za vrijeme njegova života. Treba naglasiti da ovim činom izostavljamo čitavu plejadu naših ljudi koje je Evlija zabilježio, a koji su živjeli i djelovali u ostalim dijelovima prostranog Osmanskog carstva, posebno u Unđurovini, tj. osmanskoj Ugarskoj i Slovačkoj. Takođe, spomenut ćemo i određene nebošnjake koji su se trajno naselili na bošnjačke prostore, kao i njihove bošnjacizirane potomke, ukoliko je Evlija o njima pisao.


(Napomena: zvjezdica (*) označava ljude sa kojima se Evlija lično susreo, a upitnik ljude čiji etnička pripadnost nije poznata, ali se pretpostavlja da su Bošnjaci)


- Abdi-aga. Osnovao odžak u nahiji Bijela, danas šire područje Konjičke Bijele. (Evlija Čelebija, Putopis, Svjetlost, Sarajevo, 1967, 471)
- Abdi Čelebija*. Sarajlija za koga pisac tvrdi da ja evlija (božji ugodnik), te spominje njegov keramet kojem je svjedočio za vrijeme odsjedanja u Sarajevu 1660. godine. (117)
- Abdi-efendija?. Vaiz koji je imao vakufe (han i hamam) u Irigu kod Srem. Mitrovice (507)
- Abdulah-aga, Hadži. Podigao džamiju u Donjoj mahali u podgrađu Herceg-Novog. (433)
- Abduldžebar-efendija?. Po njemu je nosila ime jedna beogradska mahala. U dotičnoj mahali bio je podigao džamiju. (85)
- Adni. Jedan pjesnik koji je spjevao tarih sa Hajdar-ćehajine džamije u Pruscu (Akhisaru). (132)
- aga beogradski?. Jedna beogradska mahala je nosila ime Agina mahala. (84)
- aga bosanskog paše*. Bio je 1664. godine carinski povjerenik u Dubrovniku. (420)
- aga hercegovačkog sandžakbega*. Bio je 1664. godine carinski povjerenik u Dubrovniku. (420)
- aga osječki?. Imao je svoju mahalu o Osijeku. (364)
- aga Srem. Mitrovice?. Izgradio je džamiju u Srem. Mitrovici. (352)
- aga Suhrab Mehmed-paše*. Poginuo u nahiji Nikšić 1664. godine u borbi sa Crnogorcima. (444)
- Ahmed, haznadar Mehmed-bega Ferhadpašića*. (257-258)
- Ahmed, Gazi?. Kabur mu se nalazio u Beogradu. Najvjerovatnije da je učestvovao u osvojanjima Ugarske, pošto ga Evlija spominje pod nadimkom Gazi. (94)
- Ahmed Dukatar (Dukatoglu). Livnjak koji je između 1562. i 1574. godine podigao džamiju u Livnu, u narodu poznatu kao Glavica. (135)
- Ahmed-aga?. Podigao džamiju u Beogradu. (85)
- Ahmed-aga, Hadži. Podigao džamiju u Ljubinju. Danas te džamije više nema. (415)
- Ahmed-aga Cetinski, Baba*. Evlija ga navodi kao Cetineli, tj. porijeklom od rijeke Cetine. Imao je kulu-grad na rijeci Cetini, poznatu kao Ahmed-babina kula. Kula se nalazila u blizini Sinja, na starom drumu Livno-prevoj Vaganj-Split. U toj kuli je Baba Ahmed-aga zajedno sa svojim sinovima čuvao dotični drum. Starenik je porodice Babahmetović, opjevane u narodnim pjesmama. (144, 150-151, 175, 190, 197, 202)
- Ahmed-beg, sandžakbeg Lepanta. Misli na Ahmed-bega Jahjapašića, sina Jahja-paše Skopljaka. Bio je sandžakbeg Lepanta, Smedereva i Stolnog Biograda u cen. Ugarskoj. Učestvovao je u zauzimanju Vlapova 1543. godine. (483)
- Ahmed-beg pljevaljski. Poznat kod nas kao Misri Ahmed-beg. Prije 1664. godine podigao je džamiju u Pljevljama koja je nosila njegovo ime. Džamija je srušena 1949. godine. (394)
- Ahmed-efendija*. Poznat kao Zijauddin Ahmed ef. Mujezinović Mostarac sin Mustafin. Hivzija Hasandedić ga navodi kao Ahmed ef. Milavić. Bio je mostarski muftija. Podigao je česmu u Mostaru, sa koje je Evlija donio tarih. Pripadao je halvetijskom tarikatu (redu). Temeljito je renovirao Tekiju na Buni, što je navelo Evliju da pogrešno zaključi da je on njen osnivač. Napisao je dva djela iz oblasti vaza. Preselio je 1679. ili 1687. godine. Ne treba ga miješati sa Ahmed ef. Mostarcem iz XVIII st. (454, 467, 468, 469)
- Ahmed-efendija Hatvani?*. Beogradski ljekar porijeklom iz Hatvana, sjeverna Ugarska. Evlija tvrdi da je ravan Pitagori. (89)
- Ahmed-paša, hercegovački sandžak-beg?. Nemamo detaljnijih saznanja o njemu. (188)
- Ahmed-paša, Hafiz. Puno ime Hafiz Ahmed-paša Hadum. Bio je vezir, te kajmekam dvojice naših velikih vezira: Damad Ibrahim-paše Novošeherlije i Javuz Ali-paše Malkoča Bošnjaka. Između ostalog, bio je namjesnik Egipta (1590-1595), te Bosne (1595-1596). Evlija ga spominje kao graditelj banje (ilidže) u Novom Pazaru. Zavještao je i džamiju, medresu, darru-l-kurra, biblioteku, sebilj i česmu u Istanbulu. Njegov brat Hadži Hurem je graditelj Bor džamije u Novom Pazaru. Umro je 1613. godine. (265)
- Ahmed-paša Hercegović (Hersekoglu). Rođen 1459. godine. Najmlađi sin Stjepana Kosače, gospodara Hercegovine. Primio je islam, te postao jedan od najčuvenijih ljudi u povijesti Osmanske carevine. Bio je prvi kapudan-paša ikada, pet puta veliki vezir (1497-1498, 1503-1506, 1511, 1512-1514, 1515-1516), carski zet. Narodno predanje, koje je Evlija marljivo bilježio, pripisuje mu osvajanje mnogih mjesta u Bosni, Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj. Preminuo je 1516. godine i ukopan u svom turbetu u Herseku. Uvakufio je novi grad Hersek i u njemu, između ostalog, sagradio džamiju, medresu, mesdžid, tekiju, dva hana, imaret, hamam, česma, čaršiju od 70 dućana. Podigao je i džamiju u Kešanu kod Edirna, hamam u Urli kod Izmira, karavan-saraj u Kutahiji, više dućana u Ajdinu (Aydın, jugozap. Anadolija) i Ušaku (Uşak, cen. Anadolija), te vakufe u Dimetoki (sjeveroistočna Grčka). Grad Ahmetpaša (3 600 st.), koji se nalazi na putu Afjonkarahisar-Ušak, dobio je svoje sadašnje ime po Ahmed-paši, koji je krajem 1450-ih živio u njemu kao osmanski talac. (71, 102, 156, 164, 261, 336-337, 388-389, 391-392)
- alajbeg đakovački?*. Tačnije, alajbeg požeškog sanđaka. Evlija ga naziva đakovačkim, jer je obitovao u Đakovu. (482)
- alajbeg hercegovački*. Vršio dotičnu službu 1664. godine. Poklonio je Evliji izvjesne darove. (451)
- Alajbeg? kruševački. Podigao je džamiju u Kruševcu. (308)
- Alajbeg užički. Ovo je narodno ime koje je Evlija zabilježio za vojvodu i miralaja Rustema. Sagradio je najistaknutiju džamiju u Užicu (poznatu kao Alaj-begova ili Šejhova džamija). Zapaljena kao i ostale užičke džamije 1862. godine. (382)
- Ali-aga, Hadži. Uvakufio džamiju u Mostaru 1016. godine po Hidžri (1607). Ova džamija danas ne postoji. (467)
- Ali-aga, Mimar?*. Imao je dvor (saraj) u Beogradu. (85)
- Ali-aga Nišlija?*. Imao je saraj u Nišu i kuću u Pirotu (na tur. Šarkoj). (61, 63)
- Ali-aga, Serdar?*. Imao je dvor u Beogradu. (85)
- Ali-beg, Hadži?. Podigao džamiju u Golupcu na Dunavu u Srbiji. (544)
- Ali-efendija, brat Ibrahim-efendije Roznamedžije. Puno ime Ali Kafi-efendija Nevesinjac. Bio je dugogodišnji mostarski muftija. Umro je u Mostaru 1653. godine (1063. godine po Hidžri). Podigao je 1635. godine u Nevesinju objekat pod kupolom, u koje je smjestio insitute daru-l-kurra i daru-l-hadis. Navedeni objekat je srušen prije 1866. godine. Inače, Sejahtnama je glavni izvor za biografiju Ali-efendije. (410, 412)
- Ali-efendija jajački. Prema narodnom predanju, bio je Mehmed Fatihov imam. Njegov grob (kabur) se nalazio u Jajcu. (208)
- Ali-efendija užički. Evlija je zijaretio njegovo turbe u Užicu. (385)
- Ali-paša, muhafiz Leve?*. Izgubio grad Levu (danas Levice, zapadna Slovačka) nakon poraza u bici kod Leve (19. jula 1664) tokom hazburško-osmanskog rata 1660-1664. Tada je zarobljen, pa pušten na slobodu. Kasnije je pogubljen radi tog poraza. (502)
- Ali-paša, Ćose*. Bio je, između ostalog, kapudan-paša (1648-1649) i namjesnik Bosne (1660-1663). Osvojio je Veliki Varad u Erdelju (1660) i Ujvar (1663) u Unđurovini. Evlija ga na nekoliko mjesta naziva Ali-paša, osvajač Velikog Varada. Preminuo je 1663. godine u Budimu. (59, 96, 141, 258, 313-325, 442, 505)
- Ali-paša, Gazi i Ali-paša. Ista osoba. Zavještao Ali-pašinu džamiju u Sarajevu, sagrađenu 1561. godine. Evlija piše da se u njoj izučavao i hadis (islam. tradicija). Umro je u Sarajevu 1557. godine. Ne treba ga miješati sa Hadum Ali-pašom. (107, 109).
- Ali-paša Čengić*. Član poznate porodice Čengić. Bio je dugo vremena bosanski alajbeg. Radi ratnih zasluga u Dalmaciji imenovan je hercegovačkim sandžakbegom (1650-1652). Dalje je bio zvornički (1652-1654), ponovo hercegovački (1654), zatim ćustendilski, pa po treći put hercegovački sandžakbeg (1657-1661). Godine 1661. postao je valija Temišvara. Poginuo je 1664. godine u bici kod Svetog Gotharda (najzapadniji grad u današnjoj Mađarskoj). Bijaše sagradio odžak (dvor) i džamiju u Bijeljini koji su nastradali u Velikom bečkom ratu. Obnovio je hercegovačku tvrđavu Gabelu, o čemu nas izvještava Evlija, koji spominje i njegovo učešće u borbama oko Knina, Šibenika, Splita i Klisa. Takođe, Evlija je posjetio odžake Čengića u Zagorju (danas Kalinovik i okolina) i nekadašnjem selu Čifluk Čengića kod Gacka. (158-159, 174, 407, 408, 448, 460, 479)
- Alija, Fakir Hadži?. Jedna beogradska mahala je nosila njegovo ime. (85)
- Alija beogradski, Hadži?. Sagradio Hadži Alijinu džamiju u Beogradu 1061. godine po Hidžri (1651/52). (86-87)
- Alija mostarski, Hadži. Izgradio džamiju u Mostaru prije 1664. godine. Džamije je nestala u vihoru vremena. (467)
- Alija pljevaljski, Hadži,. Zavještao 1763. godine džamiju u Pljevljama koja i danas postoji. (394)
- Alija sin Musa-age, Hadži,. Podigao džamiju u Počitelju 1563. godine. (458)
- Alija, Jagdži Hadži?. Imao je 1660. godine vinograd kod Beograda, koji je ujedno bio i jedno od beogradskih izletišta. (91)
- Alija, beogradski ranar?*. (89)
- Arslan-paša Jahjapašić (Jahjaoglu), Kodža. Sin Mehmed-paše Jahjapašića. S ocem uzima učešće u zauzimanju Slavonije. Bio je prvi sandžakbeg požeškog sandžaka od 1537. do 1543. godine. Nakon toga je upravljao raznim sandžacima, među kojima su Silistra (1556-1557), Lipova kod Arada (1557-1558), Mohač (1558-1560), Požega (1560-1561), da bi 1565. godine postao budimski valija. Pogubljen je pod Sigetom 1566. godine zbog ratnih neuspjeha. Podigao je džamiju u Iloku, te sebilj, hamam i baruthanu u Budimu. Pisao je divansku poeziju pod pjesničkim imenom Sinani. (501-502, 505, 516)

- Atlibegović, gazija*. Učestvovao u Kandijskom ratu. (178)
- Atlibegović, mladi beg*. Učestvovao u Kandijskom ratu. Evlija ga spominje glede jedne čarke sa Splićanima 1660. godine. (143-148 (passim))
- Aziz Muslihuddin-efendija. Evlija je zijaretio njegovo turbe u Užicu. (385)
- Baba Džafer*. Bio je ključar Mehmed-bega Ferhadpašića. (285)
- Bajezid-baba. Fočanski derviš koji je, prema Evliji, podigao najznamenitiju od tadašnjih 8 fočanskih tekija. Evlija spominje i njegovo turbe. Bajezid-babina tekija je bila jedina preostala tekija u novijoj povijesti Foče sve dok, zajedno sa Bajezid-babinim turbetom, nije bila uništena 1992. godine u četničkim divljanjima. (404, 405)
- Bajram-baba?. Evlija spominje njegovo turbe kod Osijeka. (367)
- Bajram-beg?. Dugogodišnji sandžakbeg sremskog, te smederevskog sandžaka (1557-1568). Bio je veliki vakif Beograd. Evlija spominje njegovu mahalu, džamiju, medresu, sebilj i hamam u Beogradu, te džamiju u Sremskoj Mitrovici. Najdulje je opstala njegova beogradska džamija koja je postala poznata kao Kara džamija, pošto ju je srpska vlast pretvorila u kotlovnicu beogradskog Narodnog pozorišta. Nažalost, i ona je srušena između 1897. i 1890. godine. (84, 85, 87, 88, 90, 352)
- Bali, Hadži. Podigao ćupriju u Čajniču. (395)
- Bali-beg Jahjapašić (Jahjaoglu), Kučuk, Gazi. Najstariji sin Jahja-paše Skopljaka. Bio je sandžakbeg Valone (1506) u juž. Albaniji, Smedereva (1513-1515, 1521-1523, 1524-1527), Bosne (1519-1521), Vidina (1523-1524) u sjeverozap. Bugarskoj. Zauzeo je Srebreničku banovinu i istočni Srijem. Bio je sudionik Mohačke bitke, a ratovao je i po Slavoniji. Tako Evlija navodi da je osvojio Slankamen kod Inđije, te Sremske Karlovce. Podigao je tekiju u Smederevu i Beogradu. U Sarajevu na Bistriku napravio je džamiju, hamam, česmu i ćupriju preko Bistričkog potoka. Do danas je opstala jedino džamija, u narodu poznata kao Balibegovica. Imao je vakufe i u selu Sirneva (Sarnevo kod Radneva, okrug Stara Zagora). Umro je 1527. godine. (73-75, 82, 509-510)
- Bali-beg Smederevski, Gazi. Poznatiji kao Gazi Bali-beg Malkočević (Malkočoglu). Pripadnik ugledne porodice Malkoč. Bio je sandžakbeg smederevski (1474-1475) i sandžakbeg bosanski (1475-1477). Proslavio se akindžijskim upadima u Ugarsku i Slavoniju. Evlija piše o njegovim pohodima na Vršac i na Staru Palanku kod Banatske Palanke. Kako Evlija spominje, osnovao je palanke Batočinu kod Kragujevca i Kolari kod Smedereva (danas sela) i grad Kladovo, te tekiju u Smederevu. (68, 69, 309, 311, 312, 375, 535, 537, 541, 544-545)
- Balta-beg, Hadži*. Bio je zaim, odnosno imao odžak u blizini kasabe Glasinac kada je Evlija 1660. godine prošao tuda. Evlija ga ističe kao darežljiva čovjeka (101)
- Bekir, Hadži. Podigao džamiju u Staroj Gradišci u Slavoniji. (217)
- beg fočanski*. Podigao je u Evlijino doba znatan saraj u Foči. (399)
- beg zvornički. Sagradio je džamiju u Zvorniku. (478)
- Bektaš-beg, Gazi. Vojvoda hercegovačkog sandžakbega Mahmud-bega. Prema izvorima, bio je aktivan između 1521. godine i 1538. godine. Evlija ga spominje kao osvojitelja Skardina, Rakitnice kod Šibenika i Korlata kod Benkovca u blizini Zadra. (160, 188, 227, 232)
- Berri-paša?*. Od njega je Evlija dobio stotinu dukata i konja u Somboru. (524)
- Bešaret, Hadži*. Sarajlija kod koga je Evlija bio u posjeti 1660. godine. (120)
- Bešir, Hadži. Sarajlija koji podigao, prema Evliji, jedan od najznamenitijih sarajevskih hanova po njemu nazvan Hadži Beširov han. Nalazio se između Morića hana i Đulagine ulice. Ne treba ga miješati sa Morića hanom. (113)
- Bilak-beg. Bio je zvornički sandžak-beg. (188)
- ceribaša. Vakif jedne džamije u Užicu. (382)
- čauš beogradski?. Po njemu se zvala jedna beogradska mahala. (84)
- Čelebija?. Po njemu je nosila ime jedna beogradska mahala. Moguće da je u toj mahali bio sagradio džamiju. (84)
- Čelebi-efendija?*. Evlija ga navodi među najuglednijim Beograđanima. Brat mu je bio Šit-efendija, imam Mehmed-paše Jahjapašića džamije. (85, 89)
- Čultarević (Čultaroglu)*. Evlija ga spominje u vezi jednog vojnog pohoda na Split 1660. godine. (144).
- ćehaja Mehmed-bega Ferhadpašića*. (257-258)
- ćehaja osječki?. Bio je sagradio je sebilj u Osjeku. (365)
- ćehaja požeškog-paše?*. Bio je 1664. godine ćehaja požeškog sandžakbega Ibrahim-paše Sarhošzadea. Evlija ga spominje u kontekstu hazburško-osmanskog rata (1660-1664). (494-496)
- ćehaja Pračalije Mustafa-paše*. Bio ćehaja dotičnog paše kada je Evlija boravio u Hercegovini 1664. godine. Predao je Evliji Mustafa-pašine darove. (451)
- ćehaja Suhrab Mehmed-paše*. Bio je ćehaja dotičnog paše kada je i Evlija bio u njegovoj službi 1664. godine. (449-450)
- Danijal-paša. Podigao je most na Buni. Most je u blizini njegovog odžaka koji je u Evlijino doba bio poznat kao Danijal-pašin Čifluk. (455)
- Davud-aga. Bio je emin (povjerenik) u Slanom kod Trebinja. Kod njega je Evlija konačio 1664. godine. (437)
- defterdar-paša. To je ustvari Memi Šah-beg, poznat kao defterdar-paša, porijeklom iz Foče. On je, pored džamije koju Evlija spominje, prije 1569. godine u Foči podigao i medresu sa bibliotekom. Bio je alajbeg bosanskog sandžaka, pa onda nazir mukata u hercegovačkom sandžaku. Godine 1580. postaje prvi defterdar bosanskog ejaleta, a kasnije je bio defterdar temišvarskog pašaluka. Umro je u Foči 1585. godine. (400)
- Derviš-beg Jahjapašić (Jahjaoglu). Sin Bali-bega Jahjapašića, a unuk Jahja-paše. Duži vremenski period je begovao u Segedinu (jugoistočna Mađarska). Utemeljitelj osmanskodobne Jagodine, u kojoj je podigao džamiju, hamam, više hanova, čaršiju od 100 dućana, imaret, musafirhanu i druge građeveine. Umro je mlad 1560. godine. (67)
- Devrić (Devri-zade). Podigao jedan od najpoznatijih mekteba u Banjaluci. (212)
- dizdar jezerski*. Bio je dizdar jezerske tvrđave 1660. godine. Evlija spominje da je priredio gozbu bosanskom namjesniku Melek Ahmed-paši prilikom njegovog povratka sa vojne po Dalmaciji. (209)
- dizdar požeški?*. Bio je 1664. godine dizdar Požege. (495)
- dizdar sinjski*. Imao je jednu od najljepših sinjskih kuća 1660. godine. (151)
- dizdar voćinski*. Bio je dizdar tvrđave Voćin 1660. godine. (239)
- Džafer-aga*. Evlija posebno ističe njegov saraj u Užicu, a bio je kod njega na konaka kada je 1664. godine posjetio Užice. (382, 385)
- Džafer-efendija. Graditelj jedne od fočanskih džamija. (403)
- Džaferbegović (Džaferbegzade)*. Sin ili potomak nekog Džafer-bega. Možda se radi o unuku ili praunuku kapetana Džafer-bega Malkočeviča, sina bosanskog sandžakbega Dugali Malkoč-bega. Posjedovao je odžak kod Prusca. Evliji se dojmila njegovi prelijepa bašča i voćnjak, a ističe i njegovu hrabrost i izvandrednu gostoprimljivost. (133)
- Džafer-beg Boljanić (Bohenikli)*. Potomak Husein-paše Boljanića. Imao je odžak u Boljanićima. Pored ovog odžaka je prošao Evlija 1664. godine. (395)
- Džanan-hatun?. Izgradila je jednu džamiju u Beogradu. (87)
- Džari Čelebi*. Užički pjesnik, savremenik Evlije. Između ostalog, spjevao je divan, nezire (paralele) pjesniku Mustafi Fehimu Čelebiju Undžuzadeu (1627-1648), te tarih na Muhamed-aginom mostu (Kasapčića most) preko Đetinje u Užicu. (383, 384)
- Džin Alija?. Po njemu je nosila ime jedna mahala Beograda. Moguće da je u toj mahali bio sazidao džamiju. (84)
- Eb-paša*. Posjedovao je dvor u Sarajevu u Evlijino doba. Njegovo ime je neobično, te je, po svoj prilici, riječ o štamparskoj omašci. (106)
- Ejnehan-beg?. Bio je nazir Beograda, onda sandžak-beg Konavla (1585-1590). Bio je sandžak-beg Čanada (1592-1594) kada je preselio na Ahiret. U Beogradu je podigao sebilj i džamiju, od 1789. godine poznatu kao Batal džamija. Oko te džamija formirala se mahala nazvana po njemu Ejnehan-begova. (84, 85, 88)
- Emin?*. Imao je saraj u Beogradu. (85)
- Fazli-paša, Gazi. Čuveniji kao Fazli-paša Maglajac. U razdoblju od 1650. do 1655. godine bio je četiri puta bosanski paša. Pogubljen je 1657. godine. Sagradio je džamiju u Kupresu. Evlija ga hvali u kontekstu jedne odbrane Knina od Mletaka. (134, 158-159)
- Ferhad-baba. Bio je ukopan u turbetu u Baču. Budući da ga Evlija spominje kao sultan Ferhad-babu, te ističe da je njegov grob posjećen, možemo pretpostaviti da je spadao u najuglednije derviške šejhove toga doba. (526)
-Ferhad-beg (paša), Kodža. Misli na Ferhad-bega Desisalića-Vukovića, bosanskog sandžakbega (1568-1572). Evlija spominje njegovu džamiju (današnja Ferhadija), sebilj i imaret u Sarajevu, od čega je do danas opstala samo džamija. (106, 111, 118).
- Ferhad-paša. Rodom iz Šibenika. Kao sužanj je došao na osmanski dvor. Žena mu je bila sestra sultana Sulejmana. Bio je rumelijski beglerbeg u vrijeme Selima I, a za vrijeme Sulejmana, između ostalog, i beglerbeg Damaska i sandžakbeg Smedereva. Lično je ugušio ustanak Džanberdija u Siriji, inače bivšeg Memluka bošnjačkog porijekla. Pogubljen je 1524. godine. Imao je džamiju i mahalu u Beogradu. Prema Evliji, učestvovao je i u opsjedanju Splita zajedno sa Husrev-begom. (84, 85, 199)
- Ferhad-paša Sokolović (Sokollu). Rođak Mehmed-paše Sokolovića. Bio je posljednji bosanski sandžakbeg (1574-1580) i prvi bosanski beglerbeg (1580-1588). Prije 1574. godine bio je kliški sandžak-beg. Osvojio je Cazin; Mutnik, Šturlić i Ostrožac kod Cazina; Bužim, Vel. Kladušu; Peći (Pećigrad), Podzvizd i Vranograč kod Vel. Kladuše; Gvozdansko i Zrin kod Dvora; Bojnu kod Gline, Drežnik kod Rakovice, Zemunik kod Zadra, Bijelu Stijenu kod Okučana, Ozren. Sagradio je za života 216 javnih objekata u Banjaluci: džamiju, mekteb, turbe za sebe, šadrvan, hamam, poseban vodovod za hamam i šadrvan, sahat-kulu, zahode, karavan-saraj, hambar za žito, čaršiju od 200 dućana, kameni most preko potoka Crkvine, drveni most preko Vrbasa, 2 km kaldrme, mlin i saraje. Uvakufio je i više zemljišta u Banja Luci, te nekoliko čifluka i raznih zgrada pored Banja Luke. Odredio je vakufnamom da se iz sredstava vakufa izgradi još i bezistan, medresa, daru-l-hadis, napravi ženski dio hamama i sl. Do Agresije na Bosnu, od njegova banjalučka vakufa, uzgor je bila samo džamija, šadrvan, turbe, sahat-kula. Evlija posebno govori o njegovoj džamiji, medresi, mektebu, bezistanu, imaretu i saraj u Banjaluci. Njegova bašča je, prema Evliji, bila jedno od najpoznatijih banjalučkih izletišta 1660. godine. Podigao je i: hamam u Kostajnici, džamiju i mekteb u Zemuniku kod Zadra; džamiju, mekteb i dućane u Hrvacima (Hrvatcima) kod Sinja; mekteb u Vrani kod Zadra; te po han u Ravnom kod Trebinja, Dobrunu kod Višegrada, Sogubini kod Aleksandrovca, Kratovu i Bos. Svinjaru (danas Srbac). Selo Tinj kod Benkovaca u blizini Zadra bilo je njegov čifluk. Vranu je dobio u nasljedni begluk. (119, 210, 212-213, 214, 221, 226)
- gazija bosanski*. Evlija ga spominje u kontekstu zanimljive priče o uzajamnom davanju vjere između muslimana i hrišćana u bosanskoj krajini. (146-147)
- Habil-efendija?. Bio je poznati beogradski muftija. Podigao je džamiju u Beogradu u prvoj ili drugoj deceniji XVII stoljeća. Džamije je postala centar istoimene mahale. Nalazila se preko puta vezirskog saraja, na raskrsnici današnjih ulica: Simine, Francuske, Gospodar Jevremove i Dositejeve. Džamija je u narodu bila poznata kao Turbe džamije, jer se u njenom dvorištvu nalazilo turbe Kara Mustafe-paše. (85)
- Hajdar-ćehaja? niški. Sagradio je česmu u Nišu 999. hidžretske godine (1590/91). U Nišu je imao još i svoju tekiju i turbe. (63, 64)
- Hajdar-ćehaja prusački. Podigao je džamiju u Pruscu (Akhisaru) 1026. godine po Hidžri (1617), koja je, prema Evliji, najznačajnija prusačka džamija (132)
- Hajli Čelebija?*. Bio je u sviti velikog vezira Ahmed-paše Ćuprilića 1665. godine. (506).
- Halil-aga?* levski. Janjičarski aga u Levi. Nakon poraza u bici kod Leve (1664) biva zarobljen sa Ali-pašom, pa pušten na slobodu. Kasnije je pogubljen radi tog poraza. (502)
- Halil-aga* livanjski. Bio je janjičarski aga u Livnu kad je Evlija 1660. godine bio u Bosni. (142, 143)
- Halil, Hadži?. Sagradio je džamiju u Beogradu. Oko nje je nastala istoimena mahala. (85)
- Halim-efendija?. Bio je vaiz u Sremskoj Mitrovici, gdje je i ukopan. (354)
- Handan-ćehaja. Podigao česmu u Livnu 981. godine po Hidžri (1573/74). (139)
- Handžić (Handžizade)?*. Evlija ga spominje među beogradskim uglednicima. (89)
- Hasan-aga? beogradski. Sagradio džamiju u Beogradu. (85)
- Hasan-aga travnički. Vakif druge najstarije džamije u Travniku, poznate kao Jeni džamija, izgrađene 956. godine po Hidžri (1549). (128) .
- Hasan-aga, Emir?. Graditelj džamije u Beogradu oko koje je nastala mahala nazvana Mahala Emir Hasan-agine džamije. (84, 85)
- Hasan-efendija*. Vakif džamije i tekije u Užicu. Evlija hvali njegovu pobožnost. (382-383, 385)

- Hasan-paša sin Jusufov (Jusufović). Poznatiji kao Hasan Nazir. Porijeklom je iz Vakufa kod Čelebića u blizini Foče. Bio je nazir (nadzornik) svih sultanovih hasova Bosanskog ejaleta od 1536. do svoje smrti 1553. godine. Sagradio je 957. godine po Hidžri (1550/51) velebnu Aladžu džamiju u Foči. (401-403)
- Hasan-paša Došen, Gazi. Poznatiji pod prezimenom Predojević. Rodom iz Klobuka kod Trebinja. Na početku vladavine Murata III (1574-1595) imenovan je segedinskim sandžakbegom. Tu ostaje do 1591. godine kada postaje bosanski beglerbeg. Nakon neuspjelog pohoda na Sisak 1592. godine, osvojio je Bihać, te podigao Novigrad (tur. Jeni Hisar, današnja Petrinja) na ušću Petrinjčice u Kupu. Sljedeće 1593. godine je poginuo u čuvenoj bici kod Siska. (220, 222-224)
- haznadar janjičarskog age Herceg Novog*. Bio je na ovom položaju 1664. godine. Putovao je sa Evlijom od Dubrovnika do Herceg-Novog. (426)
- Hindi-baba?. Derviš koji je imao tekiju u Vukovaru, gdje mu je bilo i turbe. Evlija je tri puta posjetio njegovo turbe: dva puta 1663. i jednom 1664. godine. Prvog puta je prenoćio u njegovoj tekiji, kada je, kako sam tvrdi, usnio Hindi-babu. U Sejahatnami donosi i detalje toga sna. Na mjestu Hindi-babine tekije u hazburško doba je podignut dvorac Eltz, današnji Gradski muzej u Vukovaru. (355, 356-357, 372-373, 504)
- Hindi Hamza-baba. Misli na Hamza Bali Orlovića Bošnjaka, osnivača derviškog reda hamzevija, ogranka bajramija, koji je pogubljen zbog svojih heretičkih uvjerenja 1573. godine. Evlija spominje i neke narodne legende vezane za nj. Imao je tekiju u Konjević Polju kod Bratnuca koju je 1664. godine posjetio Evlija. (474)
- Hulusi-efendija Merhabović (Merhabazade). Bio je banjalučki kadija. Ukopan je u haremu banjalučke Ferhadije. (214)
- Humam-dede?. Evlija je posjetio njegovo turbe u Somboru. (524)
- Hurem, Hadži. Sagradio je džamiju u Novom Pazaru (narodno poznata kao Bor džamija). Njegov brat je vezir Hafiz Ahmed-paša, graditelj novopazarske banje. (264)
- Hurem Čelebija Vaizović (Vaizzade). Njegov kabur se nalazio u Jajcu. Evlija naglašava da je Vaizović tek bio preselio kada je on posjetio Jajce 1660. godine. (208)
- Husam-aga, Hadži*. Evlija zamjećuje divno stablo datule ispred njegove kuće u Herceg Novom 1664. godine. (433)
- Husam-kapetan. Prvi dizdar jajačke tvrđave, koji je nagrađen tom funkcijom, jer je sultanu Sulejmanu donio vijest o konačnom osvojenju Jajca 1528. godine. Kabur mu se nalazio u Jajcu. (206, 208)
- Husamudin-efendija. Evlija je posjetio njegovo turbe u Užicu. (385)
- Husein, Hadži. Sagradio je džamiju u Pljevljama. Te džamije više nema. (394)
- Husein-ćehaja, Hadži. Bio je šeher-ćehaja (gradonačelnik). Podigao je 1620. godine (1029. godine po Hidžri) kameni most preko Miljacke u blizini zgrade Vijećnice, u narodu poznat kao Šeher-ćehajina ćuprija ili Šeherija. (114)
- Husein Durić (Durzade), Hadži?. Podigao je džamiju u Beogradu. (87)
- Husein-aga?* beogradski. Imao je dvor u Beogradu. (85)
- Husein-aga užički. Vakif jedne džamije u Užicu. (382)
- Husein-ćehaja?. Podigao jednu od najznamenitijih niških džamija. (63)
- Husein-efendija. Evlija je obišao njegovo turbe u Užicu. (385)
- Husein-efendija, Jabučar (Almadži)*. Kod njega je Evlija konačio jednu noć dok je bio u Banjaluci 1660. godine. (215)
- Husein-paša, Sari*. Brat je Sijavuš-paše i Ismail-paše Bošnjaka. Između ostalog, bio je valija Temišvara 1660. godine, a kasnije valija i vezir Budima (1663-1664). (313)
- Husein-paša Boljanić (Bolhenikli). Rođen u Boljanićima kod Pljevlje. Brat Sinan-bega Boljanića. Bio je, između ostalog namjesnik Bagdada, Vana, Anadolije, Egipta, Halepa, Budima, Dijarbekira, Damaska, Hercegovine (1567-1569) i Bosne (1569-1572, 1594-1595). Najveći vakif Pljevalja. Tu je podigao prekrasnu džamiju koju je Evlija detaljno opisao. Pored džamije, sagradio je šadrvan, mekteb, medresu, karavan-saraj, imaret, hamam, saraj i neke druge objekte. Graditelj je i nekadašnje Husein-pašine džamije u Prijepolju. Preminuo je 1595. godine. (390, 393-394)
- Husein-paša Šuhela*. Učestvovao je u borbama oko Šibenika, Splita i Klisa 1660. godine. Tada je obavljao funkciju sandžakbega ličkog. (174)
- Husrev-baba?. Evlija spominje njegovo turbe kod Osijeka. (367)
- Husrev-beg (paša), Gazi. Najveći bošnjački vakif i gazija. Sin je Ferhad-bega, trebinjskog vlastelina, i Seldžuke, kćerke sultana Bajezida II. Bio je sandžakbeg smederevski, te dugogodišnji sandžakbeg bosanski (1521-1525, 1526-1534, 1536-1541). Osvojio je Jajačku banovinu. Zajedno sa Mehmed-pašom Jahjapašićem zauzeo je velike dijelove Slavonije, a istakao se i u osvajanjima po Srijemu, Hrvatskoj i Dalmaciji. Osvojio je, kako Evlija bilježi, Jezero, Vinac kod Jajca, Jajce, Zemun, Sremsku Mitrovicu, Staru Gradišku naspram Bos. Gradiške, Solin kod Splita; Nadin, Vranu, Karin i Posedarje kod Zadra; Prodin kod Šibenika, Drniš kod Knina. Zauzeo je i Sokol kod Gračanice, Greben kod Krupe na Vrbasu, Vrbaški Grad kod Banjaluke, Banjaluku, Bočac kod Varcar Vakufa, Livač kod Jajca, Karnatin, Udbinu, Modruč kod Udbine, Knin, Cetin kod Cetingrada, Kadin. Učestvovao je u Mohačkoj bici, zauzimanju Beograda. Njegove jedinice su prve jedinice koje su ušle u Beograd 1521. godine. Zajedno sa Husrev-pašom, rumelijskim beglerbegom, i Hajrudin-pašom Barbarosom, kapudan-pašom osmanske mornarice, povratio je Herceg-Novi 1539. godine iz španskih ruku. Osnovao je sljedeće gradove i tvrđave: Bedem Islama (tur. Sedi-Islam, današnje selo Islam kod Zadra), Baba Ahmedovu kulu kod Sinja, Kara Orman kod Knina (današnji Crni Lug) i Slano kod Trebinja. Zavještao je najveći vakuf u Sarajevu, odnosno cijeloj Bosni. Sagradio je hamam i karavan-saraj u slav. Požegi, gdje je imao i mulkovne posjede. Umro je 1541. godine. (73, 74-75, 106-109 (passim), 111, 118, 123, 125, 131, 137, 150, 151, 152, 160-164 (passim), 171, 172, 188-189, 195-196, 199, 204, 205, 206, 208, 216, 219, 227, 231, 349, 350, 418, 428)
- Ibrahim, Ćole (Kole). Razbojnik koji je 1664. godine pljačkao na putu Kozluk-Bijeljina. (479)
- Ibrahim, Hadži?. Napravio je džamiju u Beogradu. (85)
- Ibrahim-aga. Podigao je džamiju u Mostaru 1044. godine po Hidžri (1634/35). (466-467)
- Ibrahim-aga, ćehaja velikog vezira*. Puno ime Kara Ibrahim-paša Hadžiomeragić Počiteljac. Unuk je Hadži Alije graditelja počiteljske džamije. Kada je Ahmed-paša Ćuprilić 1661. godine imenovan velikim vezirom uzeo je Ibrahim-pašu za svog ćehaju. Od 1668. godine je namjesnik Halepa, zatim namjesnik Egipta (1669-1673), Damaska (1673-1674), pa namjesnik Halepa i serdar Bagdada. Preminuo je u Kartalu (rum. Vulturu kod Kostance, Rumunija), a ukopan u Isakčiju (rum. Isaccea, Dobrudža u Rumuniji). Utemeljitelj je džamije, medrese, biblioteke, hamama, hana, sahat kule i više dućana u Počitelju; utvrde Lipete kod Mostara; više česmi u Hercegovini, te česmi u gradovima Čorluu kod Tekirdaga, Gebzi kod Izmita i Hadžioglu Pazardžiku (bug. Добрич, sjeveroistočna Bugarska). Imao je vakufska sela u okolini Plovdiva. Sam Evlija je tri godine bio u službi ovog našeg Bošnjaka (1663-1665, 1672-1673). (373, 416, 425, 455-457, 458, 459, 469-470, 485, 505-506)
- Ibrahim-aga, Ćose?. Bio je 1665. ćehaja kapidžija u sviti velikog vezira Ahmed-paše Ćuprilića. (506)
- Ibrahim-aga, Sari*. Bio je musellim bosanskog valije u Sarajevu 1660. godine. (125)
- Ibrahim-baba, Gazi. Njegovo turbe se nalazilo na periferiji Travnika. (129)
- Ibrahim-beg, kapetan (Bos.) Krupe. Evlija ga spominje u vezi otkupljivanja zarobljenog bihaćkog kapetana Mustajbega Hasumovića 1660. godine. Sigurno potiče iz porodice Badnjevića. (240)
- Ibrahim-beg, Beli Sari*. Učestvovao je u borbama oko Šibenika, Splita i Klisa 1660. godine. Tada je obavljao funkciju sandžakbega kliškog. (174)
- Malkočević (Malkočzade). Misli na Ibrahim-bega Malkočevića. Jedan od sedam sinova Dugali Malkoč-bega, beglerbega Bosne, a unuk zaima Kara Osman-bega. Sagradio je mekteb, te džamiju u Donjem Vakufu 981. hidžretske godine (1573/74), danas poznatu kao Baš džamija i Čaršijska džamija. Podigao je i 18 dućana u Donjem Vakufu za potrebe tih vakufa. Bio je kapetan tvrđave Obrobavac kod Zadra. Imao je velike posjede u nahiji Uskoplje, te posjede u drugim nahijama Kliškog sandžaka: Kosovo polje kod Knina, Kupres, Nečven u porečju Krke, Nadin kod Zadra, Obrovac, Zrmanja i dr. (130)
- Ibrahim-čelebija Kruševljanin (Aladžahisarli)?*. Imao je dvor u Beogradu. Po njemu je nosila ime jedna beogradska mahala i džamija koju je sagradio u toj mahali. (84, 85)
- Ibrahim-efendija novopazarski, Hadži*. Osnovao je jednu novopazarsku mahalu. Evlija piše i o njegovom hanu i saraju u Novom Pazaru, te ističe da je uredio sarajevske i hercegovačke puteve i podigao mostove i hanove. (263, 264)
- Ibrahim-efendija valjevski, Hadži*. Evlija spominje njegov odžak u Valjevu, kao i njegovu gostoljubivost. (98)
- Ibrahim-efendija, Kamiši*. Kod njega je Evlija konačio jednu noć dok je bio u Banjaluci 1660. godine. (215)
- Ibrahim-efendija Bistričanin (Bistrigi). Poznati sarajevski šejh halvetijskog tarikata (reda). Od šejha Muslihuddina Užičanina je dobio idžazu (diplomu) za halvetijski red. Umro je 1659. godine u 120. godini života i ukopan je u haremu Careve džamije u Sarajevu, gdje mu je i danas kabur. Evlija spominje njegovu tekiju na Bistriku. (110)
- Ibrahim-efendija Roznamedžija. Poznat i kao Roznamedži Ibrahim-paša. Rođen je u Nevesinju. Bio je roznamedžija (hroničar) Murata IV. Umro je 1637. godine. Prije 1620. godine je sagradio džamiju, medresu i šadrvan u Mostaru, te napravio vodovod koji je snabdijevao istočni dio Mostara. (410, 412, 464, 467)
- Ibrahimhanović-beg (Ibrahimhanzade)*. Bio je nadzornik Velikog Bečkereka (današnji Zrenjanin), vakufa Mehmed-paše Sokolovića, u Evlijino doba. Po prezimenu vidimo da je potomak Ibrahim-hana Sokolovića, sina Mehmed-paše. Vjerovatno sin ili unuk. (533)
- Ibrahim-paša. Punog imena Ibrahim-paša Vranešić. Rođen je u Poblaću kod Plevlje, tadašnji prijepoljski kadiluk. Sin je je Skender-bega, hercegovačkog subaše, unuk Ibrahim-paše Varanešića, defterdara Ahmed-paše Hercegovića, a praunuk Heraka Vraneša, kneza nahije Ljubovića u prijepoljskom kadiluku. U Prijepolju je 1572. godine sagradio džamiju, dva mekteba, dva hana, tekiju, hamam i 10 dućana. (389)
- Ibrahim-paša, veliki vezir sultana Sulejmana. Poznat pod raznim imenima među kojima je Ibrahim-paša Požeganin Bošnjak. Rođen u slavonskoj Požegi. Bio je veliki vezir od 1523. do 1536. i najbliži prijatelj sultana Sulejmana. Podigao je, između ostalog: dvije džamije, mesdžid, tekiju i grandiozni saraj u Istanbulu; karavan-saraj i veliku konjušnicu u Tatar Pazardžiku; koledž u Edirnu; džamiju u Mekki; džamiju u Razgradu (sjeveroistočna Bugarska); džamiju u Solunu; džamiju, mesdžid, mekteb, medresu, daru-l-hadis, musafirhanu, tekiju, imaret, hamam, sebilj, česmu i akvadukt u Kavali (grčka Trakija); šadrvan i džamiju na Rodosu; neke građevine u Kairu. Osnovao je, prema Evliji palanku Hisardžik (danas Grocka kod Beograda). Pogubljen je 1536. godine. Evlija dosta spominje Ibrahim-pašu, posebice kada govori o osvajanju Ugarske, pokatkad ubacujući i narodna predanja bez historijskog utemljenja. (69-70, 355-358 (passim), 361, 369, 483, 511-512, 515, 521, 527-528)
- Ibrahim-paša Haznadar. Rodom iz Nevesinja. Bio je ćehaja Salih-paše Nevesinjca, velikog vezira (1645-1647), i namjesnik Bagdada (1645-1647). Nakon pogibije ovog, i on je pao kao žrtva spletki 1647. godine. (410)
- Ibrahim-paša Sarhoš. Bosanski beglerbeg (1622-1622). Sestrić Lala Mehmed-paše Sokolovića. Ibrahim-paša je početkom XVII. st. ratovao zajedno s Lalom Mehmed-pašom Sokolovićem po Hrvatskoj i Ugarskoj (1604. pod Budimom), a za obnašanja časti bosanskog beglerbega (prvi spomen u pisanim vrelima 1621) pomogao je ustanak erdeljskoga kneza G. Bethlena. Imao je sina Hasan-pašu, upravitelja više sandžaka te bosanskog beglerbega (1648-1650).
- Ibrahim-paša Sarhošzade*. Punim imenom Arnaut Kodža Ibrahim-paša Sarhošzade Memibegović. Spominje se i kao Arnaut Uzun Ibrahim-paša. Sin je Sarhoš Ibrahim-paše, a unuk Mehmed-bega Arnauta. Bio je požeški sandžak-beg, beglerbeg Damaska, tri puta beglerbeg Budima (1670-1672, 1673-1675, 1677-1683) i bosanski beglerbeg u dva maha (1672, 1678). Učestvovao je u poljsko-osmanskom ratu (1672-1676). Pogubljen je odmah nakon katastrofalnog pohoda na Beč 1683. godine. (174, 234, 238, 239, 243-244)
- Idriz-beg?. Podigao je džamiju u Beogradu. Oko te džamije je formirana mahala koja je dobila ime po Idriz-begu. (84, 85)

 

- Isa-beg (paša), Gazi. Tačnije, Gazi Isa-beg Ishaković. Sin Ishak-bega, mogućeg daljeg potomka Kosača. Bio je zadnji namjesnik bosansko-skopskog krajišta (1454-1463) i drugi bosanski sandžakbeg (1464-1470). Učestvovao je u zauzimanju Bosne 1463. godine, a lično je predvodio zauzimanje skoro sve Hercegovine (1465-1468). Utemeljitelj je Sarajeva, Novog Pazara i Šapca, te veliki vakif Skoplja. Tako je u Sarajevu, između ostalog, podigao Carevu džamiju, saraj, han (danas Kolobara han), bezistan, hamam, sebilj, vodovod, musafirhanu, tekiju, most, dućane; u Novom Pazaru hamam, han, džamiju, imaret, dućane; u Skoplju džamiju, mesdžid, medresu, hamam. šadrvan, han, imaret, biblioteku, dućane. Za održavanje svojih vakufa zavještao je i ogromnu zemlju i mlinove u okolini Sarajeva, Skoplja, Novog Pazara i drugih mjesta. Preminuo je iz među 1470. i 1475. Ne zna se gdje je ukopan. Imao je tri sina: Muhameda, Ali-bega i Mehmed-bega, sandžakbega Bosne. (108, 109, 111, 263-264, 265, 282-283, 284, 286)


- Ishak-aga, Hadži?. Dio svite velikog vezira Ahmed-paše Ćuprilića 1665. godine. (505)

- Ishak-beg, Gazi. Mogući dalji potomak Kosača. Bio je oslobođeni rob Gazi Evrenos-bega, krajišnika u Rumeliji. Bio je drugi namjesnik bosansko-skopskog krajišta (1414-1439). Zahvaljujući njemu, Osmanlije zauzimaju dio Bosanskog kraljevstva: Polimlje, gornje i srednje Podrinje, Sarajevsko polje i dio istočne Hercegovine. Preminuo je 1439. godine. Ukopan je u turbetu u Skoplju. Podigao je u Skoplju džamiju, mesdžid, medresu, han, šadrvan, imaret, dućane. Za izdržavanje svojih zadužbina uvakufio je zemlju i mlinove u okolini Skoplja i drugih mjesta. Imao je i vakufe u blizini Edirna. (282-283, 284, 286, 291)

- Islam, Hadži. Podigao je džamiju u Iloku. (506)
- Ismail-aga*. Bio je Evlijin pratilac na povratku od Splita do Baba Ahmetove kule 1660. godine. (204)
- Ismail-baba, Gazi. Trube mu se nalazilo u Travniku prema Vitezu. (129)
- Ismail-paša, Čatir-patir*. Čuven je i kao Ismail-paša Bošnjak. Bio je brat Sijavuš-paše i Sari Husein-paše. Namjesnikovao je, između ostalog, u Budimu (1660-1663) i Bosni (1663-1664). Imao je saraj u Prijepolju. Poginuo je 1664. godine u bici kod Svetog Gotharda. (313, 316-318, 321, 389, 504-505)
- Jahja-beg?. Ko je on teško je reći, pogotovo, jer mu Evlija pogrešno pripsuje osvajanje Rudnika u Srbiji. (375)
- Jahja-paša. Misli na Gazi Jahja-pašu Skopljaka. Rođen je u Makedoniji. Dolazi na dvor Mehmeda Fatiha. Bio je namjesnik Džezaira (egejska ostrva, Rodos, Galipolje), Čankirija, Rumelije, Anadolije, Bosne (1482-1483, 1493-1496). Podigao je dvije džamije u Sarajevu; hamam, mekteb, stambene objekte, bašče, imarete, 17 dućana, 19 skladišta, bozahanu i druge vakufe u Istanbulu; mekteb u selu Mustedžep kod Malkare (Turska Trakija); džamiju medresu, musafirhanu, han, bolnicu, šadrvan, česmu, imaret, preko 50 dućana, stambene objekte, pekare, konjušnicu, skladišta i druge vakufe u Skoplju; bezistan, hamam, česme, vodovod, preko 150 dućana, stambene objekte i druge vakufe u Sofiji; hamam u Lofči (bug. Ловеч) kod Plevena; karavan-saraj, preko 100 dućana, skladišta, stambene objekte, konjušnice i druge vakufe u Nikopolju; hamam i druge vakufe u Šumenu; džamiju i hamam u Hiršovi kod Kostance; hamam i mlin Jahja-paše Skopljaka u Lamiji (Ezdin, cen. Grčka). Uvakufio je i dosta zemljišnih posjeda i mlinova u blizini Skoplja, Edirna, Sarajeva, Sofije, Plovdiva, Nikopolja i drugih mjesta tadašnjeg Rumelijskog ejaleta. Preminuo je nakon 1514. godine. (282-287 (passim)).
- Jahši-alajbeg. Početkom XVII stoljeća je bio alajbeg zvorničkog sandžaka. U blizini Kušlata kod Zvornika, na rijeci Jadar, podigao je kameni most. (476)
- janjičarski aga Herceg Novog*. Bio je na ovom položaju 1664. godine. Evlija je od njega primio izvjesne poklone, a i odsjedao je u njegovoj kući dok je boravio u Novom. (426, 434, 451)
- Jeke i Jike Kirigi. Vjerovatno zbog štamparske omaške nije jasno ime ovog gazije. Evlija ga spominje u vezi jednog vojnog pohoda na Split 1660. godine. (177, 178).
- Jusuf-aga, Hadži?*. Imao je 1660. godine vinograd kod Beograda, koji je ujedno bio i jedno od beogradskih izletišta. (91)
- Jusuf-aga, Kodža?*. Evlija ga spominje među beogradskim uglednicima. Imao je saraj u Beogradu. (85, 88)
- Jusuf-aga Beograđanin (Belgradli)?*. Imao je u Evlijino vrijeme livnicu topovskih taneta u predgrađu Stare Gradiške. (217)
- Jusuf-beg?. Podigao je česmu u Nišu 1065. godine po Hidžri (1654/55). (63)
- Jusuf-beg*. Imao je u Evlijino doba odžak u Ključu kod Gacka. (446)
- Jusuf-beg, Ćor*. Bio je dizdar (zapovjednik) tvrđave Risan u Boki, kada je Evlija 1664. godine bio u posjeti tim krajevima. (437-438, 443-444).
- Jusuf-ćehaja*. Bio je ćehaja namjesnika Bosne Melek Ahmed-paše (1659-1660). Tada se istakao u više vojnih akcija u Dalmaciji u okviru Kandijskog rata. (177-180 (passim), 182-185 (passim)
- Jusuf-paša, Kodža Silahdar*. Puno ime Kodža Silahdar Jusuf-paša Musahib Mašković. Prema Evliji, rodom je iz Stržnja kod Šujice kraj Duvna. Prvo je kao dječak bio konjušar izvjesnog Sinan-bega u Nadinu kod Zadra, zatim je doveden u Sarajevu, da bi odatle otišao u Istanbul, gdje je postavljen za kapidžiju. Napredovao je sve dok 1643. godine nije postao silahdar, te drugi vezir. Sljedeće godine imenovan je kapudan-pašom i serdarom pohoda na Kandiju (Krit). Na Kritu je osvojio glavni grad Kaneju, gdje je podigao džamiju. Pogubio ga je 1646. godine sultan Ibrahim Deli - njegovo pogubljenje je bilo jedan od glavnih razloga svrgnuća tog ekscentričnog sultana. Ukopan je na putu ka Selimiji kod Marmarisa u Anadoliji. Evlija je pun riječi hvale za nj. Npr. na više mjesta naziva ga Jusuf-paša, osvajač Hanje (Kaneje). Imao je sina Ahmed-bega, koji je ukopanog pored njega. (136, 171, 189)
- Kadri-baša?. Podigao je džamiju u Beogradu. (85)
- kadija gatački*. Evlija misli na cerničkog kadiju iz 1664. godine. U cernički kadiluk je potpadalo i Gacko. (449)
- kadija kostajnički*. Bio je kadija kostajničkog kadiluka 1660. godine. Ranjen je u jednom sukobu sa Hrvatima 1660. godine. (218-219)
- kadija livanjski*. Evlija ga spominje u kontekstu jedne čarke sa Splićanima 1660. godine. (145-146)
- Kafi, Šejh. Misli na Hasana Kafiju Pruščaka (1544-1615), jednog od najvećih osmanskih učenjaka kraja XVI i početka XVII stoljeća, kako u Bosni, tako i u cijelom Carstvu. Kafijinu učenost ističe na više mjesta i sam Evlija. Kjafija je rođen u Pruscu, gdje je proveo većinu svoga života. Osnovno znanje je sticao u rodnom kraju, dok je visoko obrazovanje stekao u Istanbulu, gdje je proveo 9 godina na studijama. Napisao je najmanje 18 djela iz sljedećih oblasti: 3 iz arapskog jezika, 7 iz islamskog prava, 3 iz teologije, 2 iz logike, 2 iz politike i politikologije, 1 iz historije. Sve svoje knjige je napisao na arapskom jeziku. Podigao je univerzitet, odnosno kompletni univerzitetski grad pod imenom Nevabad, koji se nalazio na mjestu današnje prusačke mahale Srt (Srđ). Da se zaista radi o velikom komleksu, svjedoči i Evlija, prilikom posjete Pruscu (Akhisaru)1660. godine. Naime, Evlija tvrdi da je Kafija podigao novi grad (kasabu) pokraj Prusca, i sljedeće građevine: tekiju, više džamija, medresu, daru-l-hadis, mekteb, studentski internat, domove za nemoćne, hamam, čaršiju od 80 dućana, han, imaret, turbe, više česmi i bezbroj drugih objekata. Inače, Kafija je sagradio i vodovod. 132-134 (passim))
- kapidžija beogradski?. Podigao je džamiju u Beogradu. (85)
- kapetan Beograda?. Sagradio je džamiju u Beogradu. (87)
- kapetan Bihaća*. Ovdje Evlija misli na Mustajbega Hasumovića, bihaćkog kapetana od 1642. do 1676 godine. Opjevan je u narodnim pjesmama kao Mustaj-beg Lički. Evlija detaljno opsuje u Sejahatnami proces oslobođanja Mustajbega iz hazburškog ropstva 1660. godine, odnosno opisuje svoju ulogu u nošenju otkupnine Zrinskom. (173, 215, 220-221, 238, 240, 242, 244, 246-247, 248, 251-254 (passim), 256, 490, 494)
- kapetan Herceg-Novog*. Obavljao dotičnu službu 1664. godine. Darovao je Evliji izvjesnim darovima. (429, 451)
- kapetan Ljubomira*. Evlija ga spominje kao kapetana Ljubomira 1664. godine, no, najvjerovatnije se radi o agi lokalne tvrđave ili kapetanu Herceg Novog, jer Ljubomor nije nikada bio samostalna kapetanija. (417)
- kapetan Moslavine*. Bio je moslavički kapetan 1660. godine. (243-244)
- kapetan Stare Gradiške?. O njemu ne znamo ništa osim da je podigao džamiju u Staroj Gradišci. (217).
- Kapetanović (Kapudanzade)-efendija?*. Evlija ga spominje među beogradskim prvacima. (89)
- Kara Bela. Njegova džamija se nalazila u Iloku. (516)
- Karakaš-paša. Poznatiji kao Mehmed Karakaš-paša. Zet sultana Osmana II (1618-1622). Bio je, između ostalog, valija Bosne (1612-1613), Kanjiže (od 1613), a od 1619. godine namjesnik Budima i vezir. Poginuo je 1621. godine pod Hotinom u današnjoj zapadnoj Ukrajini. Bio je ukopan u Beogradu. (94)
- Kasim-paša (beg) Osječki, Pečujski. Misli na Gazi Kasim-pašu. Imenovan je zapovjednikom (vojvodom) Osijeka 1529. godine. Kasnije je bio mohački sandžakbeg (1543-1545), pa segedinski beglerbeg (1545-1548), budimski beglerbeg (1548-1552, 1557-1558) i prvi temišvarski beglerbeg (1552-1554). Sagradio je novu osječku tvrđavu, čiji su dijelovi i danas vidljivi. Podigao je džamiju (danas je tu crkva Sv. Mihaela), medresu, mekteb i sebilj u Osijeku, koje spominje i Evlija. Graditelj je i hamama i džamije (danas crkva sv. Bartolomeja) u Pečuhu. Ukopan je u svom turbetu u Osijeku. (231-232, 233, 358, 364-365, 367)
- Kasim-paša Sokolović. Poznat i kao Kurd-beg, a punim imenom Kurd Kasim-paša. Sin Mehmed-paše Sokolovića. Bio je hercegovački sandžakbeg (1569-1570). Podigao je saraj u Foči, han u Pljevlji, neke vakufe u Mostaru, a u Prijepolju najznačajniji han. Mlad je preminuo 1570. godine u Foči. Mehmed-paša Sokolović je svoj vakufski kompleks (kuliyye) u Havsi kod Edirna sagradio za Kasim-pašinu dušu. (391)
- Kešfija. O njemu znamo samo da je spjevao je tarih na Lala Kara Mustafa-pašinoj džamiji u Livnu, napravljenoj 985. godine po Hidžri (1577). (139)
- Kilič, Hadži?*. Beogradski berber. (89)
- Kinalić (Kinalizade), Kruševljanin (Aladžahisarli)?. Sagradio je hamam u Paraćinu. (66)
- kizlaraga? smederevski. Podigao je hamam u Smederevu. (311)
- Kodžamusapašić (Kodžamusapašali)*. Evlija ga spominje među beogradskim prvacima. Najvjerovatnije je riječ o sinu našeg Kodža Musa-paše Vehabovića koji je bio nadzornik očevih vakufa u Beogradu. (88-89)
- Koski-beg?. Podigao je džamiju u Beogradu. Oko džamije se formirala mahala nazvana Koski-begova. (84, 85)
- Kurudžić (Kurudžizade), Šejh*?. Učenik Uskudari Mahmud-efendije (poč. XVIII st.). Beogradski šejh halvetijskog tarikata. (89)
- Lačin-aga?. Podigao sebilj u Beogradu. (88)
- Lala-paša. Evlija misli na Lala Kara Mustafa-pašu Sokolovića, lalu (učitelja sultana Selima II i rođaka Mehmed-paše Sokolovića i brata Deli Husrev-paše Sokolovića. Bio je valija Egipta (1549), Bosne (1555-1557), Damaska (1563-1569), kliški sandžakbeg (1574-1577) i na kraju veliki vezir (1580). Bio je serdar za vrijeme opsade Malte (1565), osvajanja Kipra (1570-1571), kampanje protiv Gruzije i Perzije (1578-1579). Prilikom potonje kampanje osvojio Šervan, Demirkapi, Tbilisi, Kars i dr. Sagradio je: džamiju u Livnu; most i karavan-saraj u Goraždu; džamiju, mekteb, veliki han, most, hamam, mlin i brojne dućane u Rudom; džamiju, medresu, biblioteku, mekteb, tekiju, musafirhanu, imaret, hamam, šadrvan, karavan-saraj, kuhinju, konjušnicu, bezistan, čaršiju, ostavu za drva i druge objekte u Ilginu kod Konje; han u Antepu (Gaziantep, jugoist. Anadolija); česmu, imaret i džamiju u Erzurumu; džamiju, tekiju, hamam, tri hana, dva bezistana i imaret u Damasku; džamiju u Farmagusti na Kipru; džamiju u Karsu (sjeveroistočna Turska); džamiju i imaret Kunajtiri (Golanska visoravan u Siriji); džamiju i imaret u Menazir el-Džirf kod Halepa; džamiju u Tiflisu u Gruziji; zadužbine u Mekki i Medini. Ukopan je u turbetu u dvorištu džamije Sultan Ejjub u Istanbulu. (139)
- Mahmud, Hadži*. Bio je trgovac koji je u Evlijino doba vlasnik hana u selu Mačkovac kod Rogatice. (100)
- Mahmud-aga Zulfikarić (Zulfikarzade)*. Jedna novopazarska mahala je nosila njegovo ime, a imao je i značajan saraj u Novom Pazaru. (263, 264)
- Mahmud-paša. Imao je svoj odžak kod Foče u Evlijino doba. Šabanović misli da bi taj odžak moglo da bude današnje selo Odžak kod Ustikoline. (399)

(Nastavit će se aBd)

Piše: Jusuf Džafić

Akos.bA