Thu06272019

Last updateThu, 06 Jun 2019 10am

Font Size

Profile

Menu Style

Cpanel
Back You are here: Home Knjige i tekstovi ODABRANI TEKSTOVI Tekstovi vezani za Konjic AUSTROUGARSKA OKUPACIJA PODRUČJA KAZE KONJIC

AUSTROUGARSKA OKUPACIJA PODRUČJA KAZE KONJIC

AUSTROUGARSKA(1) OKUPACIJA PODRUČJA KAZE(2) KONJIC(3), ORGANIZACIJA VLASTI I LOKALNE UPRAVE: Berlinski kongres (Berlin, 13. VI - 13. VII 1878.) je članom XXV Berlinskog ugovora od 13. jula 1878. godine prenio upravu nad Bosnom i Hercegovinom na Austro-Ugarsku Monarhiju, bez ograničenja trajanja mandata. U posebno zaključenoj konvenciji između Austro-Ugarske Monarhije i Turske carevine od 21. aprila 1879. godine utanačeno je, između ostalog, da okupacija ne zadire u suverena prava turskog sultana nad Bosnom i Hercegovinom.4)

Odluka o povjeravanju Austro-Ugarskoj Monarhiji zadatka da okupacijom Bosne i Hercegovine u njoj uspostavi red donesena je na sjednici Berlinskog kongresa od 28. juna 1878. godine. O tome je sarajevsku javnost i turske vlasti u Bosni i Hercegovini obavijestio austrijski konzul u Sarajevu. Povodom toga, Berlinskom kongresu su poslani protesni telegrami iz Sarajeva i Mostara.

Već 5. jula u Sarajevu su izbile velike demonstracije i otpočele pripreme za oružani otpor austrougarskoj okupaciji. Kada je austrougarski car izdao proklamaciju o okupaciji Bosne i Hercegovine od 27. jula, stvari su poprimile ozbiljniji tok. Obrazovana je Privremena narodna vlada na čije čelo je postavljen vojni komandant Bosanskog vilajeta Hafiz-paša. Vlada je odmah otpočela sa pripremama za oružani otpor. Obrazovala je narodnu vojsku sastavljenu od dobrovoljaca i dezertera iz turske vojske.5) U ovoj Vladi značajnog uticaja imao je hadži Salih Vilajetović, zvani Hadži Lojo, pa se otpor austrougarskoj okupaciji Bosne i Hercegovine ponegdje u literaturi označava i kao Hadži Lojina buna.6) Prema odluci Privremene narodne vlade, u razne pravce Bosne i Hercegovine upućeni su najistaknutiji pristalice oružanog otpora austrougarskoj okupaciji. Na područje kaže Konjic upućeni su ferik Ismet-paša Uzunić i mutevelija (upravitelj) Gazi Hus-revbegovog vakufa Hadži Asimbeg Mutevelić, kako bi se mogli staviti na čelo već prikupljene narodne vojske.7) Iz toga se može zaključiti da se i kaza Konjic pripremala za oružani otpor.

Već 29. jula 1878. austrougarske trupe su prešle Savu kod Berbira (Bosanska Gradiška), i za dva dana stigle do Banja Luke, a hercegovačku granicu kod Ljubuškog, i 5. avgusta stigle u Mostar. Otpori austrougarskim trupama pruženi su na više strana. Naročito žestoki bojevi vođeni su u dolini Bosne, kod Vranduka, i oko Gacka. Padom Gacka i Bileće, 16. septembra, bila je okupirana čitava Hercegovina, osim Foče i Konjica, koji su se predali tek 6. oktobra. Padom Velike Kladuše, 20. oktobra 1878. godine, Bosna i Hercegovina je bila u cjelini okupirana od strane Austro-Ugarske.8)


Otpor mještana konjičke Župe (9) austrougarskoj okupaciji


Prema zvaničnim podacima o hronologiji austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine, Konjic se predao 6. oktobra 1878. godine, bez ikakvog otpora, a u iskazu o poginulim, ranjenim i nestalim vojnicima i oficirima austrougarske vojske područje bivše kaže Konjic nije ni spomenuto. Međutim, prema izjavama kazivača sa područja konjičke Župe10), ovi su mještani pružili snažan otpor austrougarskim trupama na potezu Glavatičevo-Ribari-Vrabač. Oni su naveli da su se žestoke borbe vodile u Glavatičevu, zatim ispod Bajića Glavice kod Ribara, i na Vrapcu. Otporom je, navodno, rukovodio Alija Colaković iz Ribara, a učešća u otporu uzeli su muslimani i Srbi iz sela Ribara, Glavatičeva, Dužana, Kašica i Čiče-va. Od muslimana u otporu su aktivno učestvovali Čolakovići iz Ribara, Pintuli iz Dužana, Kašici iz Kašica, More iz Glavatičeva, a od Srba Prodani, Savčići (Simo sa sinovima) i Šmrkići (petorica) iz Čičeva, Savčići iz Ribara, i Čabrile iz Glavatičeva (Tomo nakon okupacije bio u skiji). Pojedinačno se spominju Osman Pintul kao hrabar borac, Dervo Kašić, bivši podoficir turske vojske, kao jedini poginuli u bici na Vrapcu, i Lazar Šmrkić koji je ubio austrougarskog oficira u Glavatičevu kome je oduzeo sablju (nakon okupacije bježao u Crnu Goru).

Preuzimanje vlasti

U duhu čl. 25. Berlinskog kongresa, Austrougarska je preuzela organizaciju uprave kakvu je zatekla od Otomanske imperije: u okružjima je upravlja mutesafir, u kazama (srezovima) kajmakam sa kadijom kao svojim zamjenikom (naibom), a u ispostavama kaza (mudiratima)mudir, sa kojim je zajedno upravljao vojni komandant. Cjelokupna vlast u zemlji bila je u rukama komandanta Vojske. Carskom naredbom od 29. oktobra 1878. godine postavljena je Zemaljska vlada, na čijem je čelu, kao poglavar bio komandant vojske u Bosni i Hercegovini. Nakon osnivanja Bosanskog biroa, Zemaljska vlada je bila podložna ministru Zajedničkog ministarstva finansija.

Organizacija vlasti i uprave u srezu


Odmah nakon predaje vojnog garnizona u Konjicu, austrougarske vojne vlasti su aktivirale rad službi uprave kaže, koja je izmijenila naziv u kotar (srez), ali je zadržala istu teritorijalnu obuhvatnost. Zadržana je i cjelokupna organizacija službi u kotaru kakva je bila neposredno pred okupaciju.

Na osnovu Naredbe Zemaljske vlade za BiH o ustrojstvu i djelokrugu kotarskih ureda i okružnih oblasti, od 29. septembra 1882. godine,11) poglavar Bosne i Hercegovine dobio je civilnog pomoćnika (adlatusi).

U kotarskim uredima je izmijenjena dotadašnja unutrašnja organizacija, kakva je bila zatečena od otomanske uprave. Kotarski uredi su od tada imali, u stvari, četiri ureda:
a) kotarski ured kao prvostepenu vlast;
b) kotarski ured kao prvostepeni sud;
c) kotarski ured kao upravu prihoda, i
d) kotarski ured kao šumsku upravu.


Kotarski ured je bio potčinjen Okružnoj oblasti u Mostaru, kao drugostepenoj vlasti, a Okružna oblast Zemaljskoj vladi za Bosnu i Hercegovinu.

Na čelu kotarskog ureda stajao je kotarski predstojnik, koga je zamjenjivao politički pomoćnik. Osim navedenih službi u okviru ureda, pri kotarskom uredu su još bili: kotarski ljekar, kotarski veterinar i nadglednik cesta (nadcestar).

Da bi se olakšali dodiri sa civilnim stanovništvom u najudaljenijim dijelovima kotara, od 1. januara 1883. godine obrazovana je Kotarska ispostava Bjelimići sa sjedištem u Odžacima. U djelokrug ove uprave spadala je teritorija seoskih opština Bjelimići i Župa, sa 32 naselja.

Na čelu Kotarske ispostave stajao je upravitelj, koji je samostalno obavljao sve poslove vezane za njenu djelatnost.
Ovakva organizacija kotarskog ureda ostala je sve do kraja austrougarske vladavine. Jedina izmjena nastala je od 1. jula 1906. godine izdvajanjem sudske vlasti u Kotarski sud. Međutim, o tome će biti više riječi u prikazu organizacije sudstva.
U periodu 1878-1918. godine bilo je ukupno 15 kotarskih predstojnika i čak njihovih 18 političkih pomoćnika. Samo u neznatnom broju slučajeva radilo se o domaćim ljudima. U prilogu 3 dat je pregled kotarskih predstojnika, U prilogu 4 pregled njihovih političkih pomoćnika, a u prilogu 5 pregled ostalih važnijih službenika kotarskog ureda. Podaci su preuzeti iz zvaničnih godišnjaka Zemaljske vlade za BiH.12) U periodu 1883-1915. godine izmijenilo se ukupno deset upravnika Kotarske ispostave u Bjelimićima .13)

Kao savjetodavno tijelo kotarskog predstojnika, austrougarska uprava je zadržala instituciju Idare-medžlisa iz perioda osmanske vladavine, koje je sada preimenovano u Kotarsko upravno vijeće. Zadaci vijeća ostali su isti. Uvijek se sastojao od četiri člana, od kojih su dva bili muslimani i po jedan katolik i pravoslavni. Do 1890. godine predsjednik Kotarskog vijeća bio je po položaju gradonačelnik Konjica, a poslije toga jedan od članova Gradskog vijeća Konjica iz redoa muslimana. Članovi vijeća-nemuslimani, obično su bili seoski knezovi (džemat-baše), ili članovi Gradskog vijeća u Konjicu.

Kotarsko upravno vijeće se nije sastajalo u plenumu, nego su njegovi članovi korišteni zarazne savjetodavne poslove, po potrebi. U najvećem broju slučajeva radilo se o raznim arbitražama oko imovinsko-pravnih odnosa ili pritužbi na poreska opterećenja. U tabeli 1. dat je pregled sastava Kotarskog upravnog vijeća u Konjicu, za period 1878-1900. godine. 


A) Predsjednici
1. Ali ef. Mulić 1878-1881.
2. Mustahbeg Begtašević , 1881-1890,
3. Alibeg Begtašević  1890-1900.


B) Članovi
1. Ibrahimbeg Hadžihusejnović  1878-1900.
2. Jovo Dragić 1878-1885
3. Mitar Mitranić 1886-1890.
4. Ilija Mužijević 1891-1900
5. Andro Božić  1878-1900.
6. Blaško Azinović 1886-1900.
Izvor: Bosna Salnamesi i Bosnischer Bote.

Kotarska ispostava je imala tzv. Ispostavno vijeće (Ispostavni medžlis), sa gotovo istovet-nim pravima i dužnostima kakve su imala i kotarska vijeća (kotarski medžlisi). U periodu 1883-1900. godine članovi Ispostavnog vijeća u Bjelimićima bili su slijedeći mještani:14)

1. Sejdibeg Šurković (1883-1891), predsjednik
2. Lazar Đogić (1883-1891), član
3. Avram Tuga (1883-1900), član
4. Halil Razić (1891-1900), predsjednik
5. Jozo Andrić (1891-1900), član

Prema Zakonu o kotarskim vijećima, od 17. februara 1910. godine, ukinuta su ranija kotarska upravna vijeća kao savjetodavna tijela kotarskog predstojnika i umjesto njih uvedena kotarska vijeća kao tzv. samoupravni autonomni organi. Ova vijeća birali su zastupnici seoskih i gradskih opština prema vjerskom načelu.

Organizacija lokalne uprave

Ubrzo po okupaciji, austrougarska vojna uprava je pristupila organizaciji lokalne uprave gradskih i seoskih opština, kao vid tzv. samouprave, u čijim je organima sudjelovalo isključivo domaće stanovništvo.

Članovi Kotarskog vijeća u Konjicu u periodu 1878-1910. godine

A) Predsjednici
1. Ali ef. Mulić 1878-1881.
2. Mustahbeg Begtašević
3. Alibeg Begtašević 1881-1890, 1890-1900.

B) Članovi

1. Ibrahimbeg Hadžihusejnović  1878-1900.
2. Jovo Dragić 1878-1885.
3. Mitar Mitranić 1886-1890.

4. Ilija Mužijević 1891-1900.
5. Andro Božić  1878-1900.

6. Blaško Azinović 1886-1900.

Izvor: Bosna Salnamesi i Bosnischer Bote.

Kotarska ispostava je imala tzv. Ispostavno vijeće (Ispostavni medžlis), sa gotovo istovetnim pravima i dužnostima kakve su imala i kotarska vijeća (kotarski medžlisi). U periodu 1883-1900. godine članovi Ispostavnog vijeća u Bjelimićima bili su slijedeći mještani:14)

1. Sejdibeg Šurković (1883-1891), predsjednik
2.Lazar Đogić (1883-1891), član
3. Avram Tuga (1883-1900), član

4. Halil Razić (1891-1900), predsjednik
5. Jozo Andrić (1891-1900), član

Prema Zakonu o kotarskim vijećima, od 17. februara 1910. godine, ukinuta su ranija kotarska upravna vijeća kao savjetodavna tijela kotarskog predstojnika i umjesto njih uvedena kotarska vijeća kao tzv. samoupravni autonomni organi. Ova vijeća birali su zastupnici seoskih i gradskih opština prema vjerskom načelu.

Gradska opština Konjic

Naredbom Zemaljske vlade za BiH, od 16. aprila 1879. godine,15) kotarski su uredi dobili ovlaštenja da pristupe osnivanju gradskih opština u sjedištima kotareva, jprema odredbama koje su bile ugrađene u privremene statute za gradove Sarajevo (22. avgusta 1878) i Bijeljinu.

a) Teritorijalna rasprostranjenost

Prilikom popisa stanovništva 1879. godine, Konjic je popisan kao gradsko naselje u okviru opštine Konjic, u kojoj je bilo još i seosko naselje Trešanica.16) Nema nikakvih pobližih podataka o teritorijalnoj rasprostranjenosti gradskog naselja Konjic. Međutim, gotovo da se kao sigurno može uzeti čitava lijeva obala Neretve - od Drecelja do potoka Bijela, i desna obala Neretve - od podnožja Musale do potoka Trešanica. Naselja Donje Polje i Gornje Polje (Puhale) bila su kao seoska naselja u sastavu opštine Polje. Da je iznesena pretpostavka o teritorijalnoj rasprostranjenosti grada Konjica tačna, potvrđuje geodetski snimak gradskog naselja iz 1882. godine 

Područje gradske opštine Konjic nije pobliže označeno ni prilikom popisa 1885. godine,17) ali je sigurno da je u njega uključeno i bivše seosko naselje Trešanica, jer se više nigdje ne pojavljuje pod tim nazivom.

Tek prilikom popisa stanovništva 1895. godine, područje gradske opštine Konjic tačno je određeno. Tada je navedeno da gradskoj opšti-ni Konjic pripadaju slijedeća naselja: Konjic, Trešanica, Radava, Tuščica i Arapovića Han.18)

Prilikom popisa, obavljenog 1910. godine, pod nazivom gradskog naselja Konjic navedeni su slijedeći dijelovi grada: Zlatrgovina, Orašje (Junuz mahala), Oprkanj (Oprkanj mahala ili Prkanj), Donja mahala (Sulejman mahala ili jednostavno Caršija), Varda (Varda mahala) i Varoš (Varoš mahala ili dio grada na desnoj obali Neretve, ali bez dva Polja i Ovčara).")

Prema tome, dva naselja u Polju (Donje i Gornje Polje) i naselje Ovčari nisu pripadali gradskoj opštini Konjic, nego seoskim opština-ma Polje, odnosno Dragočaj. Ovakvo stanje ostalo je sve do kraja austrougarske vladavine.

b) Gradsko zastupstvo

Prema odredbama navedene Naredbe iz 1879. godine, gradsko zastupstvo se sastojalo od gradskog vijeća i gradskog poglavarstva (uprave) kao njegovog izvršnog organa koje imenuje državna vlast, sa mandatom od tri godine. Pri tome se vodilo računa o strukturi vijećnika na osnovi vjerske strukture stanovništva.20) Gradonačelnik je uvijek biran iz redova pripadnika najbrojnije vjeroispovijesti.

Gradsko poglavarstvo su sačinjavali: načelnik, podnačelnik, bilježnik, blagajnik, gradski ljekar i drugi honorarni ili stalni odgovorni službenici, ako ih je gradsko poglavarstvo imalo.
I pored svih napora nije pronađen popis članova prvoimenovanog gradskog vijeća u Konjicu, čiji je mandat trajao od 16. aprila 1879. do 14. marta 1881. godine. Iz privatnih zabilješki zna se samo da je podnačelnik bio Ali ef. Mulić.21)

Neposredni nadzor nad radom gradskih op-ština imali su kotarski uredi, ali su sve zaključke gradskih zastupstava, prije njihovog provođenja, morale odobriti okružne oblasti ili sama Zemaljska vlada za Bosnu i Hercegovinu.
Naredbom Zemaljske vlade za BiH, od 14. marta 1881. godine, Konjic je dobio status privremene carske i kraljevske opštine.")
Naredbom Zemaljske vlade za BiH, od 15. avgusta 1887. godine, Konjic je dobio status stalne gradske opštine i privremeni statut. Tim statutom bilo je predviđeno da broj članova gradskog vijeća bude sedam, uključujući u taj broj načelnika i podnačelnika.Naredbom Zemaljske vlade za BiH, od 22. januara 1897. godine"), bio je izdat Normalni statut sa izbornim redom za sve gradske opštine u Bosni i Hercegovini, izuzevši gradove Sarajevo i Mostar. Prema odredbama Normalnog statuta, izmijenjen je sistem izbora zastupnika u gradskom vijeću, gradonačelnika i podnačelnika. Trećinu vijećnika sada je imenovala Zemaljska vlada za BiH, dok su dvije trećine, uključujući tu načelnika i podnačelnika, birali sami građani, za mandatni period od tri godine.

Opet se vodilo računa o tome da vijeće po svome sastavu odražava vjersku strukturu stanovništva. Izbor dvije trećine zastupnika, načelnika i podnačelnika, bio je zasnovan na poreskom cenzusu, što znači da svim građanima jedne gradske opštine nije bilo omogućeno sudjelovanje u izbornom takmičenju. Postupak za izbor zastupnika bio je slijedeći:
Birači su mogli biti domaći stanovnici, nastanjeni u gradu najmanje tri godine, koji su navršili 24 godine života a plaćaju najmanje četiri krune zemljarine (zemljoradnici), 18 kruna obrtnine (trgovci ili zanatlije), ili 50 kruna toča-rine (ugostitelji), te pripadnici slobodnih zanimanja (advokati, liječnici i dr.).
Za zastupnika su mogli biti birani svi stanovnici grada sa opštim pravom glasa, nastanjeni u tom gradu najmanje pet godina, koji su pismeni24) i plaćaju 12 kruna zemljarine (zemljoradnici), 54 krune obrtnine (trgovci i zanatlije), ili 150 kruna točarine (ugostitelji). U gradsko zastupstvo nisu mogli biti birani svećenici, činovnici i učitelji koje plaća država.

Iz navedenih cenzusa vidi se da su i birači, a posebno zastupnici u gradskom vijeću, morali biti građani boljeg materijalnog stanja.

Gradonačelnika i podnačelnika birali su iz svojih redova, ali ih je, nakon postupka provjere moralno-političke podobnosti, imenovala Zemaljska vlada za BiH posebnim dekretom.
Stupanjem na snagu Zakona o upravi gradskih opština u Bosni i Hercegovini, s izbornim redom od 21. marta 1907. godine, koji je obna-redovan Naredbom Zemaljske vlade od 12. aprila 1907. godine, u izborima zastupnika bile su uvedene dvije važne novine:25)

a) gradsko vijeće su birali isključivo građani sa pravom glasa, bez bilo kakvog uplitanja državnih vlasti, i
b) broj zastupnika u gradskom vijeću nije mogao biti manji od sedam.

Iz dostupnih izvora se nije mogao utvrditi sastav gradskog vijeća imenovanog na osnovu Naredbe Zemaljske vlade za BiH 16. aprila 1879. godine.26)

Na osnovu Naredbe Zemaljske vlade za BiH, od 14. marta 1881. godine, kojom je Konjic dobio status privremene carske i kraljevske gradske opštine, imenovano je petočlano Gradsko vijeće, u čijem su sastavu bila trojica muslimana, jedan pravoslavni i jedan katolik. Za načelnika grada imenovan je Mustajbeg Begtaše-vić. Od tada su svi gradonačelnici Konjica, sve do kraja austrougarske vladavine, bili muslimani. Sastav prvog Gradskog vijeća bio je slijedeći:

1. Mustajbeg Begtašević, gradonačelnik
2. Alija Mula Džumhur, zastupnik
3. Hodža Bego Alagić, zastupnik
4. Ilija Mužijević, zastupnik
5. Ilija Pavlović, zastupnik.

Od godine 1887, kada je gradska opština Konjic dobila status stalne gradske opštine sa privremenim statutom, izvršen je izbor i imenovanje sedmočlanog Gradskog vijeća, uključujući gradonačelnika i podnačelnika kao novu funkciju. Sastav ovoga zastupstva bio je takav da je u njemu bilo pet muslimana, jedan pravoslavni i jedan katolik. Gradonačelnik i pod-načelnik bili su iz redova muslimana. U tom prvom po privremenom statutu gradske opštine Konjic izabranom (i dijelom imenovanom) Gradskom vijeću, bili su slijedeći njegovi građani:

1. Mustajbeg Begtašević, gradonačelnik
2. Alija Mula Džumhur, podnačelnik
3. Mulabeg Alagić, zastupnik
4. Ali ef. Mulić, zastupnik
5. Samilbeg Hadžihusejnović, zastupnik
6. Ilija Mužijević, zastupnik
7. Ilija Pavlović, zastupnik
U periodu 1897-1900. godine Gradsko zastupstvo je imalo osam članova, a od tada pa do kraja austrougarske vladavine devet.

U prvom slobodno s izabranom devetočla-nom Gradskom vijeću, po Zakonu od 21. marta 1907. godine, bili su slijedeći građani Konjica:

1. Džaferbeg Hadžihusejnović, gradonačelnik27)
2. Risto Terzić, podnačelnik
3. Alaga Proho, zastupnik
4. Mehaga Džumhur, zastupnik
5. Mato Jurić, zastupnik
6. Nikola Anđelić, zastupnik
7. Šaćiraga Ljubović, zastupnik
8. Dautaga Kadić, zastupnik
9. Džafer-beg Agić-Hadžović, zastupnik.

Od devet zastupnika, šestorica su bili iz redova muslimanskih stanovnika, dvojica iz katoličkih i jedan iz pravoslavnih. Gradonačelnik je bio iz redova muslimanskih stanovnika, a pod-načelnik iz redova pravoslavnih.
U periodu 1881-1918. godine ukupno je 41 građanin Konjica bio u sastavima gradskog za-tupstva, uključujući tu funkciju gradonačelnika i načelnika, od čega: 27 muslimana, 10 katolika i četiri pravoslavna. Zastupnik sa najdužim prisustvom u Gradskom zastupstvu (ukupno 18 godina) bio je hodža Bego Alagić.

Na funkciji gradonačelnika bilo je sedam građana Konjica iz redova muslimana. Tu funkciju najduže je obavljao Ibrahimaga Hadžić punih deset godina. I na funkciji podnačelnika promijenjeno je sedam zastupnika, od kojih su dva bili muslimani, dva pravoslavni i tri katolici. Ovu je funkciju najduže obavljao trgovac Risto Terzić - punih sedam godina.

Funkcije gradonačelnika i podnačelnika Konjica bile su vrlo privlačne. Osim počasti, donosile su i zavidan godišnji prihod: gradonačelniku 1.200, a podnačelniku 400 kruna (od 1901. godine ti iznosi su povećani na 1.600, odnosno na 600 kruna). To je uslovljavalo prave izborne bitke, pa se tako desilo da u nekim izbornim periodima uopšte nisu bili birani načelnik ili podnačelnik.

c) Budžet gradske opštine

Neposredno po obrazovanju privremene carske i kraljevske gradske opštine Konjic, zemaljski erar joj je ustupio sve neposredne poreze.28)
- pristojbu za vaganje (kantariju);
- pristojbu za klanje stoke u gradskoj klaonici (mesariju ili zehbiju);
- pristojbu za izvikivanje (telaliju), i
- pristojbu za prodavanje krupne stoke (be-hiju).
Pristojba za vaganje iznosila je 20 helera za 100 kg težine, a za robe manjih vrijednosti i niže.
Pristojba za klanje stoke zavisila je od težine grla i iznosila je:
- za goveda 40 helera do 8 kruna;
- za sitnu stoku 10 do 80 helera;
- za svinje 80 helera do 4 krune. Pristojba za izvikivanje kod prodaje iznosila
je 5% od cijene nekretnina i pokretnih stvari koje su predmet prodaje.

Seoske opštine

Seoske opštine su se počele osnivati odmah iza okupacije, po uzoru na Hrvatsku i Slavoniju. U martu 1884. godine donesena su Opšta načela o organizaciji seoskih opština.

Ove su se opštine mogle organizovati tamo gdje se ukaže potreba, pod uslovom da se mogu same izdržavati doprinosom seljana, dakle, bez državne pomoći. Seoske su opštine obuh-vatale jedno ili više sela. Opštinom je upravljalo seosko vijeće (Ihtijar medžlis),30) sastavljen od četiri do šest članova. Na čelu Seoskog vijeća biran je načelnik (džemat-baša) opštine, kao izvršna vlast, i to obavezno iz redova seoskih prvaka (muhtara, knezova ili drugih uglednih ljudi). Načelniku je mogao biti dodijeljen i jedan činovnik, ako je tako bilo odlučilo Vijeće seoske opštine. Izbor načelnika i činovnika seoske opštine potvrđivao je kotarski predstojnik. Sredstva potrebna za podmirivanje opštinskih izdataka, obezbjeđivana su iz prireza na porez od poljoprivrede (desetine)-

Prema odredbama Zakona o upravi seoskih opština Bosne i Hercegovine, od 8. februara 1907. godine, koji je obnaredovan Naredbom Zemaljske vlade za BiH od 13. marta 1907. godine, sve su seoske opštine dobile svoje statute po kojima su se ravnale sve do kraja austrougarske vladavine.

U trenutku austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine na području bivše kaže Konjic bilo je 19 seoskih i jedna gradska opština. Godine 1881. seoska opština Trešanica pripojena je gradskoj opštini Konjic, a obrazovana seoska opština Jablanica. Tako je do kraja austrougarske vladavine bivši konjički srez imao 19 istih seoskih opština. U okviru opština broj naselja se neznatno mijenjao, kao posljedica spajanja ili razdvajanja seoskih naselja.


1. Bjelimići
2. Buljina
3. Dragočaj
4. Gorani
5. Konjic (gradska)
6. Kruščica
7. Lug
8. Mrakovo
9. Nevizdraci
10. Orahovica
11. Ostrožac
12. Podhum
13. Polje (Konjic)
14. Donje Selo
15. Seonica
16. Tuhobić
17. Turija
18. Umoljani
19. Župa
20. Jablanica

Organizacija sudstva

U organizaciji sudstva za vrijeme austrougarske vladavine, razlikuju se dva podperioda:

- podperiod avgust 1878 - juni 1906.
- juli 1906 - novembar 1918.

a) Kotarski ured Konjic kao prvostepeni sud (1882-1906)

U ovom podperiodu pri kotarskim (sreskim) uredima bila su uvedena posebna odjeljenja za sudske poslove pod nazivom Kotarski ured kao sud, i to sa rangom prvostepene sudske instance vlasti. Drugostepena sudska instanca bio je okružni sud u Mostaru, a kao trećestepena i ujedno vrhovna - Vrhovni sud Bosne i Hercegovine u Sarajevu.
Na čelu Kotarskog ureda kao suda (sudskog odjeljenja) u kotarskim uredima stajao je kotarski predstojnik, ali je stvarno sve sudske poslove vodio najstariji sudija po rangu (upravitelj odjeljenja). Sudsko odjeljenje je u političkom i administrativnom pogledu bilo pod nadzorom kotarskog ureda. Kotarski predstojnik je potpisivao sva sudska akta, a u njegovom odsustvu zastupao gaje najstariji sudac-upravitelj.

Formalno, kotarski predstojnik nije imao uticaja na tok suđenja i donošenje presude.
U okviru Kotarskog ureda kao suda djelovao je i šerijatski sudija (kadija), sa isključivim nadležnostima u onim dijelovima šerijatskog prava koji nisu spadali u okvire građanskog prava.

Do 1891. godine javnu tužbu su zastupali okružni sudovi, a kao javni tužilac pojavljivao se član Sudbenog stola, i to u načelu isti onaj koji je vodio i sudsku istragu. Od tada su uvedena tzv. državna odvjetništva (javna tužilaštva) pri okružnim sudovima. Ukoliko državni odvjetnik ne bi sam preuzeo tužbu, nju je pred Kotarskim uredom kao sudom zastupao kotarski predstojnik.")

U okviru Kotarskog ureda kao suda, utemeljena je godine 1891. gruntovnica (zemljišnoknjižni ured).
Zaključivanje ugovora o kupovini, prodaji, zamjeni, poklonu i zalaganju nekretnina, obavljalo se pred gruntovnim povjereništvima, koja su uvedena 1884. godine. Na Čelu povjereništva bio je kotarski predstojnik ili njegov zamjenik, zatim gruntovničar, jedan poreski službenik, šerijatski sudija i jedan član Kotarskog vijeća. Ugovori zaključeni pred gruntovnim povjereništvom nisu podlijegali naknadnoj verifikaciji.

Jezik u sudovima bio je zemaljski (srpskoh-rvatski o. p.), ali su sudske vlasti bile dužne obezbijediti prevodioce za turski, njemački i mađarski, i, ukoliko je to moguće, predmete rješavati na tim jezicima.

b) Kotarski sud Konjic (1906-1918)

Naredbom Zemaljske vlade za BiH o ustrojstvu kotarskih sudova, od 1. jula 1906. godine, umjesto kotarskih ureda, kao prvostepenih sudova, odnosno kotarskih ureda kao gruntovnih oblasti (vlasti o. p.), sve su funkcije objedinjene u okviru djelatnosti kotarskih sudova. Tako je i u Konjicu počeo funkcionisati redovni sud i kao takav djelovao sve do kraja austrougarske vladavine.

(IZ KNJIGE KONJIC I NJEGOVA OKOLINA U VRIJEME AUSTROUGARSKE VLADAVINE (1878-1918) tekst za web stranicu obradio: Esad Bajić

FUS NOTE:

(1)Zajednička, dvojna država Austro-Ugarska Monarhija (koja se prema bojama njene zastave neslužbeno zvala i crno-žuta monarhija), stvorena je nagodbom između Carevine Austrije i Kraljevine Mađarske, 1867. godine. Vrhovni poglavar zemlje bio je car Austrije i kralj Mađarske. Monarhija je imala dvije vlade, odnosno za svaki ujedinjeni dio po jednu, i tri zajednička ministarstva: rata, vanjskih poslova i finansija. Za Bosnu i Hercegovinu je nadležno bilo Zajedničko ministarstvo finansija, kome su odmah bili povjereni poslovi uprave nad ovim zemljama. Carskom odlukom od 26. februara 1879. godine bio je pri ovom ministarstvu osnovan tzv. Bosanski biro. Zakonom od 22. februara 1880. godine utvrđena su načela po kojima će vlade Austrije i Mađarske učestvovati u upravljanju nad Bosnom i Hercegovinom.
(2) O vojnoj okupaciji Bosne i Hercegovine Ratno ministarstvo Austro-Ugarske Monarhije izdalo je hronologiju sa naslovom »Die Ocupation Bosniens und der Hercegovina durch K.u.K. Truppen im Jahre 1878«. Glavni podaci iz ove hronologije na srpskohrvatskom jeziku sadržani su u knjizi Mandić, M.: Povijest okupacije Bosne i Hercegovine 1878, Zagreb, 1910. Inače, do danas je objavljen velik broj pojedinačnih radova o okupaciji Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske Monarhije 1878. godine. Međutim, do sada je ovo pitanje najcjelovitije prikazano u posebnom zborniku radova sa naučnog skupa Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini, održanog u Sarajevu 23. i 24. oktobra 1978. godine, ANU BiH, Posebna izdanja, knjiga XLIII, Odjeljenje društvenih nauka, knjiga 8, Sarajevo, 1978.
(3) Područje kaže Konjic, odnosno kasnije kotara Konjic, prikazano je na priloženoj geografskoj karti, sa omeđenim današnjim područjem opštine Konjic. Poimenični pregled naseljenih mjesta koja su pripadala kazi, odnosno kotaru Konjic do 1918. godine, sa naznakom današnje pripadnosti, dat je u prilogu 1.
4) Izvještaj o upravi Bosne i Hercegovine 1906, Sarajevo, 1907, str. 17.

5) Narodna vojska je brojala 93 hiljade boraca, od čega 79.200 dobrovoljaca i 13.800 dezertera iz turske vojske. U sastavu narodne vojske na području Hercegovine bilo je 15 hiljada boraca, od čega 14.300 dobrovoljaca i 70C dezertera iz turske vojske (Mandić, M.: Povijest okupacije, op. cit, str. 100).
6) Pred kraj osmanske vladavine Hadži Lojo je bio imam džamije u Repovcima i mualim (vjeroučitelj) u tamošnjem sibjan-mektebu (Beglerović, F.: Repovci nekad i sad, Jugoslavenska pošta, brojevi 13 i 14-15, Sarajevo, 1940.
07) Kreševljaković, H.: Sarajevo u doba okupacije Bosne i Hercegovine 1878, Sarajevo, 1937, str. 38.
08) Mandić, D.: Op. cit, str. 84.
09) Župa je zajednički nazivnik za 15 seoskih naselja u gornjem toku rijeke Neretve. Ovaj naziv vodi porijeklo još iz srednjeg vijeka, ali se u raznim vremenskim periodima odnosio na različito brojne grupe naselja. Centar područja je naselje Glavatičevo. Geografski položaj područja Župe vidi se na priloženoj geografskoj karti 1, a pregled naselja dat je u prilogu 2.
10) Ove podatke prikupio je Šefko Hodžić

11) ABH, ZVS-opšta, broj 30147 ex 1882.
12) Zemaljska vlada za BiH izdavala je tri godišnjaka: Sal-name-i Vilayet-i Bosna, Bošnjak i Bosnischer Bote. Godišnjak Salname-i Vilayet-i Bosna (Godišnjak Bosanskog vilajeta) izdavala je Vilajetska vlada za Bosnu i Hercegovinu, u periodu 1866-1878. godine, na turskom jeziku, a nastavila izdavati Zemaljska vlada za Bosnu i Hercegovinu u periodu 1882-1892. godine na istom jeziku. Godišnjak Bošnjak izdavan je na srpskohrvatskom jeziku, latiničnim pismom, u periodu 1883-1918. godine, a godišnjak Bosnischer Bote, na njemačkom jeziku, u periodu 1897-1918. godine. Salname-i Vilayet-i Bosna i Bošnjak sadržavali su, uglavnom, razne šematizme iz oblasti uprave i školstva, sa imenima funkcionera i djelimično o firmama (zanatstvo, trgovina i ugostiteljstvo). Bosnicher Bote je, takode, sadržavao dio podataka koji su se nalazili u dva prethodno navedena godišnjaka, ali još i podatke o vojništvu, vjerskim zajednicama, mnogo više o privredi, i podatke o pojedinim mjestima (sjedišta srezova i neka veća naselja u njima). Prvi godišnjak je obuhvatao vremenski period kalendarskih godina koje su padale u dotičnu hidžretsku godinu (period 1300-1310), a druga dva, uglavnom, podatke u prethodnoj godini od označene na godišnjaku, ali zaključno do 15. oktobra. Ovi godišnjaci danas predstavljaju dragocjene izvore podataka iz raznih oblasti političke, kulturne i privredne istorije Bosne i Hercegovine i njenih nižih političko-teritorijalnih cjelina u vrijeme austrougarske vladavine.
13) Od sredine 1915. godine nisu bili imenovani upravnici Kotarske ispostave u Bjelimićima.
14) To su bili najugledniji mještani na području Kotarske ispostave Bjelimići.
15) ABH, ZVS-opšta, broj 4286 ex 1879.
16) Statistika mjesta i pučanstva Bosne i Hercegovine: Polog popisa od 16. lipnja 1879, Sarajevo, 1880.
17) Statistika mjesta i žiteljstva Bosne i Hercegovine po popisu naroda od 1. maja 1885, Sarajevo, 1886.

18)Glavni rezultati popisa žiteljstva u Bosni i Hercegovini od 22. aprila 1895. sa podacima o teritorijalnom razdje-ljenju, javnim zavodima i rudnim vrelima (sa pregleđ-nom kartom), Sarajevo, 1896.

19) Rezultati popisa žiteljstva u Bosni i Hercegovini, od 27. septembra 1910, Sarajevo, 1912.
20) ABH, ZVS-opšta, broj 1787 ex 1881.

21)Ovaj podatak nalazi se u pisanim sjećanjima Alefendiji-nog sina Hamdije, poznatog pedagoga, pisca i kulturnog radnika. Sveske sjećanja ustupila je za potrebe ove Monografije njegova kćerka dr Amira Mulić-Aganović iz Sarajeva.
22) ABH, ZVS-opšta, broj 14137 ex 1887.
23) ABH, ZVS-opšta, broj 9003 ex 1897.
24)Ovdje se priznavala opšta pismenost, dakle, ne samo poznavanje latiničnog i ćiriličnog pisma.
25)ABH, ZVS-opšta, broj 62064 ex 1907.
26) Prema pisanim sjećanjima Hamdije Mulića, poznatog pedagoga, pisca i kulturnog radnika, koja je za potrebe ove Monografije ustupila njegova kćerka dr Amira Mu-lić-Aganović iz Sarajeva, njegov otac Ali ef. bio je od austrougarske okupacije Konjica do 14. marta 188L godine podnačelnik.

27)U dnevniku bivšeg gradonačelnika Konjica Džaferbega Hadžihusejnovića, koji je u posjedu njegove kćerke Sajme, uneseni su podaci o izborima za Gradsko vijeće u dva saziva:

a) Godine 1907. izbori su održani 12. septembra, izbor načelnika i podnačelnika 2. oktobra, dok je dekret o postavljenju od Zemaljske vlade za BiH stigao tek 11. aprila 1908, godine.
b) Godine 1911. izbori za Gradsko vijeće održani su 29. maja, izbor načelnika i podnačelnika 29. maja, a dekret o postavljenju od strane Zemaljske vlade za BiH 20. jula iste godine.

Poštovani posjetioci naše stranice želimo skrenuti pažnju na činjenicu kako stranica www.medzlis-konjic koristi tzv. "kolačiće" (cookies).Spomenute "kolačiće" koristimo samo kako bismo poboljšali funkcionalnost stranice.