Fri07102020

Last updateTue, 07 Jul 2020 12pm

Font Size

Profile

Menu Style

Cpanel
Back You are here: Home Knjige i tekstovi ODABRANI TEKSTOVI Tekstovi vezani za Konjic Kadiluk Belgrad ili Belgraddžik (drugo ime Konjic)

Kadiluk Belgrad ili Belgraddžik (drugo ime Konjic)

Belgraddžijskikadiluk: Kadiluk Belgrad ili Belgraddžik (drugo ime Konjic), osnovan je krajem XVI ili početkom XVII stoljeća u vrijeme kada su postepeno smanjivani teritorijalni opsezi tzv. velikih ili višenahijskih kadiluka, a uporedo s tim povećava se broj muslimanskih stanovnika, osnivani    mali, pretežno nahijski kadiluci.Za razliku od kadiluka Neretva sa sjedištem u trgu Konjic (Konjiće),  odnosno kasabi Neretva, o kojemu je Hazim Šabanović dao dosta vrijednih podataka, ovaj je kadiluk prikazao samo u vidu jedne kratke natuknice, nazvao ga Belgraddžik i, na osnovu jedinog podatka do kojega je uspio doći, pretpostavio da je osnovan oko 1042. odnosno 1633. godine. Evo šta je o tome naveo Hazim Šabanović.[1] 

Sve do početka XVII stoljeća,  hercegovačka nahija Neretva pripadala je nevesinjskom kadiluku. U prvoj dekadi ramazana 1042 (sredinom ožujka 1633.godine) spominje se samostalan kadiluk Belgraddžik (Mali Biograd). Sjedište toga kadiluka bilo je u Konjicu koji se od tada počeo nazivati Belgraddžikom.

Kao što će se kasnije vidjeti, kadiluk je osnovan prije 1014. odnosno 1604/1605. godine. To se moglo saznati samo uvidom u zbirku  Acta turcarum Državnog arhiva u Dubrovniku. Naziv Belgraddžik (Konjic) stekao je tek polovinom XVII stoljećea. Ovu zbirku sam pregledao sa najvećom pažnjom i pronašao brojne pisane spomenike koji se odnose na Bosanski, a napose na Hercegovački sandžak i njihove organizacione jedinice (nahije, kadiluke, kapetanije i dr.). Među njima je bio i zavidan broj onih koji su se odnosili na kadiluk Belgrad ili Belgraddžik (Konjice). Na osnovu tih pisanih spomenika mogao sam utvrditi sljedeće:

P r v o, da je kadiluk osnovan prije 1014. odnosno 1605/1606. godine, pod nazivom Belgrad (Biograd), prema nazivu ranijeg istoimenog trga i kasabe Belgrad. Već godine 1585. kasaba Belgrad bila je preimenovana u Belgraddžik, a bivši trg (Belgrad) u mahalu nemusli-mana.

D r u g o, da je neslužbeno nazivan i Belgraddžikom ali da je njegov službeni naziv   Belgrad u Belgraddžik izmijenjen tek sredinom XVII stoljećea i da je od druge  četvrtine XVIII stoljećea uz glavni naziv Belgraddžik navođen i drugi naziv Konjice (Konjiće).

T r e ć e, da je u vrijeme svoga postojanja kadiluk djelovao sa svojim imenovanim kadijom, da je davan u arpaluk novskom i ljubinjskom kadiji i da je njegovom kadiji jedno kratko vrijeme bio dat   kadiluk Ljubinje kao arpaluk.

Kadiluk Belgrad ili Belgraddžik (Konjic) pokrivao je isključivo područje nahije hercegovačka Neretva, odnosno Belgraddžik.90     

                            Nažalost, nije pronađen nijedan sidžil kadiluka Belgrad ili Belgraddžik, pa se je  kod njegovog opisa moralo osloniti isključivo na pisane spomenike iz drugih zbirki, pretežno iz zbirke Acta turcarum Državnog arhiva Dubrovnik.91

Ima mnogo osnova da se kao tačna prihvati pretpostavka kako je kadiluk  Belgrad  osnovan  u  vrijeme  Austrijsko-osmanskog  rata (1593-1606. godine), odnosno u vrijeme kada je Hercegovački sandžak jedno kratko vrijeme bio podignut na razinu beglerbegluka.

Iako je,  uporedo sa postojanjem trga Belgrad (Biograd) u međuvremenu od dva popisa Hercegovačkog sandžaka, odnosno između 1519. i 1585. godine, osnovano novo naselje s tri muslimanske mahale, koje je steklo položaj kasabe i dobilo ime Belgraddžik (Mali Biograd). Novoosnovani kadiluk je početkom XVII stoljećea dobio  naziv Belgrad (Biograd). Iz pronađenih pisanih spomenika, taj naziv kadiluk je nosio do polovine XVII stoljećea. Izmjena naziva Belgrad u Belgraddžik uslijedila je  1062., odnosno 1651/1652. godine. Počev od druge četvrtine XVIII stoljećea, uz naziv Belgraddžik,  pojavljuje se i naziv Konjic, bilo sa jednim ili sa obadva   naziva, ali sa nazivom Belgraddžik na prvom mjestu,  a nazivom Konjice na drugom (Belgraddžik ili Konjic). Posljednji pisani spomenik u kojemu se kadiluk naziva samo Belgraddžik, potječe iz 1133., odnosno 1720/1721. godine, a prvi u kojemu se navode oba naziva iz 1140., odnosno 1727/1728. godine. To znači da se i drugi naziv kasabe Konjic (za koji se nije moglo utvrdtiti kada je prihvaćen) počeo uvoditi u službeni naziv kadiluka između 1720/1721. i 1727/1728. godine. Već od 1142., odnosno 1729/173o. godine, u pisanim spomenicima,  koji se odnose na kadiluk Belgraddžik, pojavljuje se i samostalan naziv Konjic. Poslije ovoga, pa do posljednjeg pisanog spomenika koji se odnosi na ovaj kadiluk,  a nalazi se u Državnom arhivu u Dubrovniku od 1218., odnosno 1803/1804. godine, više se ne pojavljuje naziv kadiluka Belgraddžik, nego Belgrad. Prvi pronađeni pisani spomenik s novim nazivom,  predstavlja zajednički  arz kadija kadiluka Ljubinje Ahmeda i kadiluka Belgrad Mustafe, upućen je središnjoj vladi (Porti) u Carigradu u zadnjoj dekadi zul-kade 1013. odnosno između 10. i 19. aprila/travnja 1605. godine.92 Iz te iste godine pronađena su hoš dva pisana  spomenika:

- arz kadija Ljubinja Ahmeda i Belgrada Mustafe, upućen središnjoj vladi u Carigradu 2. safera 1014. odnosno 19.juna / lipnja 1605. 93

- ovjera fermana sultana Ahmeda I (1603-1617) od 19. rebiul-ahira 1014. odnosno 3. septembra/rujna 1605. od strane kadije Belgrada Mustafe,  upućen bosanskom beglerbegluku  Hadum Husrev-paši  (1605-1606)94 u vezi s pojavom hajdučije u Hercegovini.95

Zatim slijedi čitav niz pisanih spomenika koji se odnose na naredne godine u kojima je djelovao kadiluk pod nazivom Belgrad:

- ovjera fermana sultana Ahmeda I (1603-1617) od 2. zul-kade 1014. odnosno 11. marta/ožujka 1606. godine,  upućen hercegovačkom sandž-begu Mehmedu koji je ovjerio kadija Belgrada Mustafa,96

- hudždžet kadije Belgrada Šabana sina Mehmedovog od 1. zul -hidždže 1017., odnosno 8. marta/ožujka 1609. godine, čiji se sadržaj odnosi na tužbu nekog trgovca koji je trgovao sa Belgradom,97

- hudždžet kadije Belgrada Šabana sina Mehmedovog od 1019., odnosno 1610/1611. godine, 98

- hudždžet kadije Belgrada Omera sina Šuajba od 3. zulhidždže 1019., odnosno 19.februara/veljače 1611. godine,99

- hudždžet kadije Belgrada Ahmeda sina Mustafe iz prve dekade rebiul-ahira 1021., odnosno između 2. i 12. maja/svibnja 1612. godine,100

- hudždžet kadije Ljubinja i kadiluka Belgrad iz 1023., odnosno 1614/1615. godine.101

- hudždžet kadija Belgrada Nasrullaha od 15. safera 1040., odnosno 24. septembra/rujna 1630. godine, napisan na zahtjev trgovca iz kasabe Pljevalja (Taslidže)  Mustafe u vezi sa napadom na njega i njegove saputnike kad su se zaustavili kod karavan-saraja u bazaru (trgu)102 (nepročitano) od strane dubrovačkog konzula u kojoj moli da kod kadije Neretve103 izvidi u kojoj je etapi rješavanja njegova tužba, jer se njemu obratio,104

- hudždžet kadije Belgrada Nasrullaha od sredine zul-kade 1041., odnosno između 30. maja/svibnja i 9. juna/lipnja 1632. godine,  koja se odnosi na zahtjev ajana iz Belgrada Mahmud-age sina rahmetli ( umrlog) Halil efendije da mu se preko dubrovačkih begova (gospode) utjera dug,  koji mu je ostao kod nekog kršćanina, njegovog posrednika u izvozu goveđih koža u Francusku (Frankistan),105

- hudždžet kadije Belgrada Mehmeda od 8. redžeba 1058., odnosno 30. jula/srpnja 1648. godine, koji se odnosi na neki kupoprodajni ugovor jednog nemuslimana iz Pegirmendži mahale (Mahale vodeničara ili mlinara)  u kasabi Belgradždžik, na zahtjev drugog nemuslimana, kojim ovaj traži da se njemu prizna pravo prvenstva pri kupovini (prvokup).106

U mjesecu šabanu 1062., odnosno između  8.srpnja i 5.kolovoza 1652. godine, kadiluk Belgrad preimenovan je u Belgraddžik. To se vidi iz sljedeća dva pisana spomenika:

- ovjera fermana sultana Mehmeda IV (1648-1687),107 upućen bosanskom beglerbegu Mehmed-paši Mustafapašiću (1650)108 od strane kadije Belgrada Mustafe od 3. šabana 1060.,  odnosno 3. septembra/rujna 1650. godine109  i

- bujruldije hercegovačkog valije i sandžak-bega Ali-paše Čengića (1650-1658)110 upućene 19. šabana 1060. odnosno 17. avgusta/kolovoza 1650. godine kadijama Mostara, Cernice (Gacko), Nevesinja i Belgraddžika.111

Dakle, nema nikakve sumnje u činjenicu da je preimenovanje kadiluka iz Belgrada u Belgraddžik obavljeno između 3. i 19. šabana 1062. odnosno 1. i 17. avgusta/kolovoza 1650. godine.112

Nije se moglo utvrditi koliko je trajala samostalnost kadiluka Belgraddžik odnsno koliko je dugo nakon preimenovanja imao vlastitog kadiju, jer o tome113 nedostaju pisani spomenici. Međutim, iz nekoliko njih, koji su također datirani  u 1060. odnosno 1650/1651. godini, može se vidjeti da je kadiluk Belgraddžik bio dat novskom114 kadiji Ahmedu sinu Mustafinom kao arpaluk.115            

Poslije ovoga, sve do 1080. odnosno 1669. godine nisam pronašao više nijedan pisani spomenik koji se odnosi na kadiluk Belgraddžik, bilo kao samostalan sa imenovanim kadijom ili datog kao arpaluk kadijama  susjednih kadiluka.116 Do ovoga je moglo doći zbog nemogućnosti da pregledam hiljade pisanih spomenika ili da u međuvremenu nije bilo nikakve veze Dubrovačke republike sa kadilukom Belgraddžik ili Ljubinje kada mu je, možda, ovaj kadiluk bio davan kao arpaluk. A broj pisanih spomenika koji se odnose na kadiluk  Ljubinje,117 zaista je velik.118

Nakon tako duge stanke, prvi pisani spomenik bio je arz kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžik  je iz 1081. odnosno 1670/1671. godine.119

Samo jedan kraći period u toku 1082. odnosno 1672. godine, kadiluku Belgraddžik bio je dodijeljen kadiluk Ljubinje kao arpaluk. To se vidi iz tri pisana spomenika koje je  potpisao kadija Belgraddžika i kadiluka Ljubinje Ishak sin hadži Alije:

                          - hudždžet od 3. zul-kade odnosno 2. ožujka,120

                           - arz bez nadnevka121  i                                                                      

                          - ilam sa kraja zul-kade odnosno između 22. i 29. ožujka.122

Sva tri pisana spomenika odnose na molbe dubrovačke gospode (begova) za suzbijanje hajdučije, koja nanosi velike štete ljudskim životima i njihovom imetku na području Dubrovačke republike.123

Opet slijede godine samostalnosti kadiluka Belgraddžik:1126-1714,124 1129-1716/1717,125 1133-1720/1721,126 i 1133-1720/1721.127

Od brojnih pisanih spomenika koji se odnose na one periode u kojima je kadiluk bio arpaluk ljubinjskog kadije izdvojio sam one u kojim su  poimenično poznati naibi toga kadije u Belgraddžiku:

- arz kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžik Osmana od 22. rebiul-ahira 1133. odnosno 20. veljače 1721. godine, koji se odnosi na krijumčarenje soli zbog upotrebe neodgovarajuće vage (kantara) u stonskoj i dubrovačkoj luci (skeli)128 i

- hudždžet kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžik Mehmeda od kraja rebiul-ahira 1133. odnosno 28. veljače 1721. godine na kojem se kao svjedok pojavljuje  naib ljubinjskog kadije za kadiluk Belgraddžik Mahmud efendija.129     

Uporedo sa nazivom kadiluka Belgraddžik, počinje se uvoditi i naziv Konjice, ali samo kao drugi.130

Prvi pisani spomenik u kojemu se kadiluk naziva i Konjic, bio je arz naiba ljubinjskog kadije u kadiluku Belgraddžik Mehmeda od 27. zul-kade 1140., odnosno 5. srpnja (pogrešno izračunato 3.jula o.p.) 1728. godine. Arz je upućen bosanskom beglerbegu Ahmed-paši131 u vezi s radom pristaništa (skela) u Splitu i na Braču.132 Na tom arzu, naib se ovako potpisao:133

Od mene sluge umiglienoga (poniznog o.p.) siromaha Mahmuda,    naiba od kadiluka Belgraddžik (Belgraddžika o.p.) ili ti Cognica (Konjica o.p.).

                                                                                               

                          Prijevod obavijesti (arza) na bosanski jezik glasi:

                                 Arz sačinjen od Mehmeda naiba Belgraddžika ili Konjica Ahmed-paši od Bosne sa svojim protokolom (sidžilom). Arz od skele (luke) od Splita do Brača što se nahodu skele sve potpuno da se imadu zatvoriti i obataliti zato što je izišao Ferman slavni, od njega kopia i Buruntia Visoka ariva mi (stiže mi o.p.) i na Libro (knjigu) sačuvano, ja sam je registrovao i što su u slavnom Fermanu inovane (obnovljene) skele, priko njih od sada unaprijed (ubuduće) trgovine da se ne imaju dat pasavati(prolaziti)  ni prohodit (prelaziti) ljudima trgovcima ten bih i arz učinismo. Ostaje na snazi zapovijed Moga Mogućega (svemogućeg) gospara (gospodina).

Pisano na 27. mjeseca zilkade turske godine(hidžretske) 1140. ili 3. jula (srpnja) Kristove godine (od rođenja Isusa Krista) 1728.

                                                         

                                                                                     

Od tada se u brojnim pisanim izvorima koje je u svoj sidžil upisivao ljubinjski kadija u vrijeme kada mu je kadiluk Belgraddžik bio dodijeljivan kao arpaluk, spominje se samo naziv Konjic bez naziva Belgraddžik. Takvih pisanih spomenika ima jako mnogo,  a ovdje će biti navedeni samo neki između njih:

- hudždžet kadije Ljubinje i kadiluka Konjic Mustafe od 8. džemedel-ula 1142., odnosno 29. studenog 1729. godine,134

- hudždžet kadije Ljubinja i Konjica Shmeda od 19. muharrema 1147., odnosno 21. lipnja 1734. godine,135

- hudždžet naiba ljubinjskog kadije u kadiluku Konjic Abdullaha iz 1153. odnosno 1740/1741. godine 136 i

- ilam kadije Ljubinja i kadiluka Konjic Mustafe efendije od 23. safera 1163. odnosno 3. veljače 1750. godine u kojemu je naveden novi kurs venecijanskog filira (dukata) prema dubrovačkom dinaru u odnosu 1:182.137

Od 1167., odnosno 1753/1754. godine,  ponovo se, umjesto naziva Konjic,  javlja naziv Belgraddžik. Tako se spominje u slijedećim pisanim spomenicima:

- hudždžetu kadije Ljubinja i Belgraddžika od 1421167., odnosno 1753/1754.,

- huddžetu kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžik Huseina od 30. redžeba 1167. odnosno 23. maja/svibnja 1754. godine.143

U slijedećim pisanim spomenicima, kadiluk se javlja pod nazivom Konjic:

- hudždžeta kadije kadiluka Ljubinje i kadiluka Konjic Ahmeda od 23. safera 1168. odnosno 8. prosinca 1754. godine,141

- hudždžeta kadije Ljubinja i kadiluka Konjic iz mjeseca safera  1168. ,odnosno između 17. studenog 15. prosinca 1754. godine, 138 a zatim opet Belgraddžik:

-  hudždžeta kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžik od 19. zul-kade 1169, odnosno 15. avgusta/kolovoza 1756. godine.144

- tri ilama kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžik iz 1169. odnosno 1755/1756. godine145i

- ilam  kadije Ljubinja i kadiluk Belgraddžik iz 1174. odnosno 1760/1761. godine.146

 Između 1175. . i 1178., odnosno 1761/1762. i 1764/1765.  godine,  pa sve do  postojanja ovoga kadiluka 1835, ponovo kao samostalan javlja kadiluk Belgraddžik (Konjic). To se vidi iz  ovih pisanih spomenika:

- hudždžeta kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžik od 18. zul-kade 1176. odnosno 31. maja/svibnja 1763. godine u kojemu se kao svjedok navodi  naib u Belgraddžiku Ahmed,.147

- buruntije bosanskog valije Kapudan -Mehmed-paše (1764-1765) od 15. zul-hidždže 1178., odnosno 6. srpnja 1765. godine upućeno kadijama (a ne kadilucima o. p.) Neretve, Fojnice, Visokog, Belgraddžika, Bekije Imocki (u Ljubuškom), Novog Sela (Novosel), Hlivna (Livna), Prusca  (Akhisara) i ajanina ovih kadiluka a odnosi se na pojavu hajdučije.148

- ilama kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžika iz 1179. odnosno 1765/1766. godine,149

- hudždžeta kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddži iz 1180. odnosno 1766/1767. godine,150

- drugi hudždžet kadije Ljubinje i kadiluka Konjic iz mjeseca safera 1182., odnosno 1768/1769. godine 139 i

- treći hudždžet kadije Ljubinja i kadiluka Konjic iz 1182., odnosno 1768/1769.godine. 140                         

Svjedoci na ovom hudždžetu bili su:

Mustafaga-paša Dizdarević, miri-miran

Hasan-beg unuk Osman-baše

Osmanaga, dizdar

Hadži Omeraga Ćatović

Hadži Ahmedaga Hadžihasanović    

Osman-aga Zubac (kasnije Zubčević)

Ahmed-aga Šabanović

                   

Posljednji do danas pronađeni pisani spomenici, koji se odnose na kadiluk Belgaddžik (Konjic), predstavljaju hudždžeti kadije Ljubinja i kadiluka Belgraddžik iz 1221. odnosno 1796/97. godine.151                       

                          

Dalisuprilikomukidanjakadiluka 185o/1851. godine  iukazamaNeretvaiKonjicosnovanigrađanskii šerijatskisudovi, izdostupnihizvoranijesemogloopobližeutvrditi.


[1] Šabanović, H.: BOSPAŠALUK, 196.

90 To je današnje područje općina Konjic i Jablanica na lijevoj obali Neretve od utoke   Rakitnice u Neretvu ali bez  dijela Zagorja koji se odnosi  na Bjelimiće,  jer u vrijeme  njegovog pripajanja  kadiluk više nije ni  postojao.

91 Pisani spomenici koji se odnose na kadiluk Belgrad ili Belgraddžik (Konjic), nalaze se u skoro svim  

    podzbirkama zbirke Acta turcarum. O osmanskim pisanim spomenicima, koji se nalaze u ovoj zbirci, objavljeni   

    su osvrti u  sljedećim radovima: Ćiro Truhelka: TSSDA  III,  437-434; Derviš Korkut: Nešto o turskim 

    dokumentima arhiva  Dubrovačkog;  Riza Hadžiomerović: Turski dokumenti u Dubrovačkom  arhivu;  Hazim

    Šabanović: Turski  dokumenti Državnog arhiva u  Dubrovniku.

92 DAD, AT, Serija 75, 4575

93 DAD, AT, No. 1, 38

94 Hadum na turskom znači uškopljen.

95 DAD, AT,  C III, No.10,2

96  DAD, AT, No. 1,37

97  DAD, AT, Serija, 75, 4276

98  DAD, AT, Serija, 75, 4424

99  DAD, AT,  Serija, 75, 4280

100 DAD, AT, Serija, 75,  4098

101 DAD, AT, Serija, 75, 4558

102 Nije se moglo pročitati ali se vjerovatno odnosi na kasabu Neretva.

103 Ovdje se očito mislilo na naiba sarajevskog kadije u nahiji bosanska Neretva koji je imao svoje sjedište u   

     kasabi Neretva  (Konjic), jer u to vrijeme zacijelo nije više postojao kadiluk Neretva sa sjedištem  u  kasabi

     Neretva (Konjice).

104 DAD, AT, Serija 75,  4131

105 DAD, AT, Serija 75, 4003

106 DAD, AT, Serija 75, 4228

107 Sultan Mehmed IV sin je Ibrahima (I) a vladao je Osmanskim carstvom oko 39 godina. Time je bio odmah iza

     sultana Sulejmana I Zakonodavca (46 godina).

108Mehmed-pašaMustafapašić sinjeMustafe -pašeOlovčićailiTekelije. 

109 DAD ,  AT, VII. No, 11, 7

110 Ali -paša Čenigić potječe od nevesinjske loze Čengića. Na mjestu Hercegovačkog sandžak- bega došao je sa

     mjestra  alaj-bega (komandanta) alaja (puk)  spahijske vojske Bosanskog sandžaka. Neposredno po

     imenovanju unapređen je u čin aše  (generala).

111 DAD, AT, Serija 75, 4742

112 To što se u nekim napisima pojavljuje naziv Belgraddžik za ovaj kadiluk prije službene izmjene,  nema

     utemeljenja u   pisanim spomenicima. Mogu pretpostaviti da su Mujić i Šabanović vjerovali  kako je pogrešno

      naveden naziv Belgrad. Ovi su zacijelo  znali da kasaba na lijevoj obali Neretve još od drugog opširnog popisa

      hercegovačkog sandžaka 1585. nosi naziv Belgraddžik. Izvorni  spomenik na koji se Mujić pozvao nisam

      uspio pronaći, jer je bio u Orijntalnom institutu a on nije  naveo njegov broj niti je dao faksimil. Ali da ga je i

      naveo, to  ne bi ništa koristilo jer je ta zbirka izgorjela u OIS-u.

113 U namjeri da to utvrdim, morao sam pregledati oko 250 pisanih spomenika u zbirci AT DAD-u.

114 Novi odnosno današnji Herceg Novi

115 DAD, AT, Serija 75, 4080, 4148 i 4484

116 Navedeni pisani spomenik predstavlja bujruldiju bosanskog beglerbegluka Ibrahim-paše Tešnjaka  upućenu

     kadijama Mostara, Belgraddžika i Ljubinja sa nadnevkom od 2. rebiul-evvela 1080. odnosno 1. aprila 1669.

     godine. (DAD,AT,Serija 75, 4712). Iz toga se vidi da je tada kadiluk Belgraddžik imao vlastitog imenovanog

     kadiju.

117 Ljubinjski kadiluk jedini je bio neposredno naslonjen na granice Dubrovačke republike.

118 Dok se pisani spomenici o kadiluku Novi nalaze sređeni u jednoj posebnoj fascikli zbirke Acta turcarum pod

     nazivom  Kadiluk  Novi, spomenici o kadiluku Ljubinje nalaze se skoro u svim  podzbirkama ove zbirke.

119 DAD, AT. Serija 75, 4677.

120 DAD, AT, Serija 75, 4016

121 DAD, AT, Serija 75, 4425

122 DAD,AT,  C II, No. 6, 26 i 44

123 Za čitavo vrijeme osmanske vladavine Vlasi iz istočne, jugoistočne Hercegovine, Crne Gore i Boke Kotorske 

     bili su prava  napast za građane Dubrovačke republike, ali i čitave Hercegovine. Zbog toga se Dubrovačka

     republika obraćala  osmanskim  vlastima u svome neposrednom okruženju (kadijama, sandžak-begu

     Hercegovine, ajanima,  kapetanima, nahijskim    vojvodama i dr.) s molbom da se tome stane na kraj. Na

     temelju brojnih pisanih spomenika iz zbirke Aturcaarum Državnog arhiva Dubrovnik izvanredno pisano

     svjedočenje o tome napisala je Vesna Miović-Perić u  doktorskoj disertaciji  koju je naslovila Na rezmeđu,

    Osmansko-dubrovačka granica (1667-1806) Disertacija je štampana kao knjiga i objavljena u  Dubrovniku

    1997. godine.

124 DAD, AT, XX, No. 80, 114 i 188.

125 DAD, AT, Serija 75, 4276

126 DAD, AT,  80, 61 i 68 

127 DAD, AT,    C II, 92

128 DAD, AT,   C II, 92

129 DAD, AT,   C 7, 92

130U pisanim spomenicima koji predstavljaju hudždžete, arzove, ilame ili murasele kadije Ljubinja, ima slučajeva

     da on uopće su naibi ljubinjskog kadije za kadiluk Belgraddžik ustoljeće na prvo mjesto stavljali njegov

     službeni naziv Belgraddžik a kao drugi Konjic (naip kadiluka Belgraddžik iliti Konjic).

131 Radi se o Ahmed-paši Rustempašiću koji je prije toga bio mutesarif Hercegovačkog sandžaka  samo u toku

     1727. godine. Zamijenio ga je Rustem-beg Rustempašić, koji je  na tom položaju  ostao u periodu1766-1777.

     godine. Ovo su pripadnici  poznate skopljanske porodice Rustempašića, čiji je rodnonačelnik Rustem-paša.

     Dva stoljećea kasnije, jedan potomak ove  porodice bio je muderis medrese Junuz čauša (Junuz-age Prohe) u

     Konjicu.

132 DAD, AT. Serija 75, 1.

133 Ovaj arz sačuvan je samo u obliku koji je pisan bosanskim jezikom. Zbog zanimljivog rječnika, u kojemu ima

  dosta  dalmatiziranih italijanskih riječi (arriva mi, što znači stiže mi; libro, što malo iskrivljeno znači pismo;   

  inovato: što znači    obnovljeno;passavati, što od riječi passare znači proći odnosno ovdje prolaziti ; hrvatske

  riječi koje su prisutne i u  bosanskom jeziku (prohoditi, što znači prelaziti);   Korišćene su i brojne izvorne 

  italijanske riječi (anno, što znači godina,  luglio, što znači mjesec juli/srpanj, fatto, što znači učinjeno i dr.); 

  bosanske ili hrvatske i italijanske kovanice, kao što je    prolegao (sam) što dolazi od italijanske riječi legere a

  znači čitati pa je ovo zanimljiva kovanica od   bosanske ili hrvatske   riječi pro i italijanske legere a u završnici znači

   pročitati odnosno ovdje u smislu pročitao sam, ali i proučio sam.

134 DAD, AT, Serija 75, 4115

135 DAD, AT, Serija 75, 4126

136 DAD, AT, E II, No. 16, 1

137 DAD, AT Serija  75, 4632

142 DAD, AT,   B XXxa , 84

143 DAD, At, B XII, 80, 84.

141 DAD, AT, B XXa, 34

138 DAD, AT, Serija 75,  4086

144 DAD, AT, B XXa; 87 i 88

145 DAD, AT, Serija 75,  4610, 4611, 4673

146 DAD, AT, Serija  75, 4428

147 DAD, AT,  Serija 75, 4438

148 GHB, Sidžil, Sarajevskog mulle, Knjiga   7 (1177-1183.,  odnosno 1763-1769), 38.

149 DAD, AT, Serija 75, 4672 i 4672

150 DAD, AT, Serija 75,  4686

139 DAD, AT Serija 75, 4987

140 DAD, AT, Serija 75,  4088